Ung thư đại trực tràng: Căn bệnh đang được nuôi bằng thói quen ăn uống
Ung thư đại trực tràng là bệnh lý ác tính của ruột già và trực tràng, hình thành dần dần từ tổn thương tiền ung thư do viêm kéo dài, độc tố thực phẩm và thói quen ăn uống kém lành mạnh, trong đó việc sử dụng thường xuyên một số món quen thuộc như thịt chế biến sẵn, đồ muối chua, thức ăn thừa hâm lại hay thực phẩm mốc đóng vai trò là yếu tố kích hoạt quan trọng. Theo báo cáo thống kê ung thư toàn cầu, ung thư đại trực tràng hiện đứng thứ ba về mức độ phổ biến và là nguyên nhân tử vong do ung thư đứng thứ hai trên thế giới, với ước tính 22.584 ca mắc mới và 10.990 ca tử vong tại Việt Nam trong năm 2024.
Điều khiến bức tranh này đáng báo động là đây không phải căn bệnh của riêng người cao tuổi. Số bệnh nhân ở độ tuổi 20–30 đang tăng nhanh, và chế độ ăn uống thiếu lành mạnh được coi là một trong những thủ phạm lớn nhất. Các nghiên cứu y khoa cho thấy chế độ ăn uống thiếu lành mạnh liên quan trực tiếp đến khoảng 35% số ca mắc ung thư. Nói thẳng: mỗi bữa ăn là một lá phiếu bạn bỏ cho sức khỏe hay cho ung thư, và người Việt đang bỏ phiếu sai khá nhiều.
5 "sát thủ" trên mâm cơm Việt đang nuôi dưỡng ung thư đại trực tràng
Danh sách thực phẩm gây ung thư không nằm ở những món xa lạ mà ở chính mâm cơm hằng ngày. Các chuyên gia ung thư đã xác định 5 nhóm món ăn quen thuộc âm thầm tàn phá đường ruột, làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng ở người Việt. Vấn đề không phải là một lần ăn cho biết, mà là lặp đi lặp lại trong nhiều năm, biến ruột già thành nơi tích tụ nitrosamine, aflatoxin và các chất gây viêm mãn tính.
- Rau củ muối chua, cá muối, thịt muối: quá trình ủ muối và lên men tạo nitrit, kết hợp với amin thành nitrosamine – hợp chất gây ung thư mạnh, liên tục kích ứng niêm mạc đại tràng.
- Thức ăn thừa hâm lại nhiều lần, nhất là rau lá xanh và món nhiều đạm để qua đêm – môi trường cho vi khuẩn, nitrit và độc tố cô đặc dù đã hâm nóng.
- Thực phẩm đã mốc, hỏng nhưng chỉ gọt bỏ phần mốc rồi ăn tiếp – vô tình đưa nấm mốc và độc tố sâu trong cấu trúc thực phẩm vào cơ thể.
- Đồ uống có cồn ở mức "nhẹ đến vừa" vẫn làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng, vú và thực quản theo các nghiên cứu được bác sĩ ung bướu dẫn lại.
- Thịt đỏ và đặc biệt là thịt chế biến sẵn (xúc xích, thịt xông khói, lạp xưởng, thịt nguội…): đã được xếp vào Nhóm 1 – tác nhân chắc chắn gây ung thư ở người.
Theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế, thịt chế biến sẵn là tác nhân chắc chắn gây ung thư ở người, đặc biệt làm tăng vọt nguy cơ ung thư đại trực tràng. Đây là cú tát vào thói quen "có xúc xích cho nhanh" mà nhiều gia đình đang xem là tiện lợi.
Không có món ăn "giết người ngay" nhưng có chế độ ăn nuôi khối u mỗi ngày
Nhiều người khi nghe cảnh báo liền phản ứng: "Ăn một miếng xúc xích thì làm sao ung thư được". Các bác sĩ cũng khẳng định, lỡ ăn một chiếc xúc xích hay vài lát lạp xưởng sẽ không dẫn đến ung thư ngay lập tức. Vấn đề là tính thường xuyên, là việc để những thực phẩm gây ung thư hiện diện trên bàn ăn mỗi ngày, mỗi tuần, mỗi năm.
Thói quen giữ thức ăn thừa, hâm đi hâm lại, tiếc của với đồ mốc hay đổ thêm chén rượu trong bữa cơm tưởng là chuyện nhỏ nhưng đang tạo gánh nặng chuyển hóa lên niêm mạc đại tràng. Bác sĩ Guo Renhong cảnh báo việc hâm nóng nhiều lần không phá hủy được độc tố mà còn khiến chúng cô đặc hơn. Đây chính là môi trường lý tưởng cho tổn thương tiền ung thư: niêm mạc ruột liên tục bị kích thích, DNA tế bào dễ đột biến và theo thời gian, polyp ác tính xuất hiện. Những ai muốn chủ động phòng ngừa ung thư được khuyên nên hạn chế tối đa nhóm thực phẩm này.
Xoay trục sang chế độ ăn uống lành mạnh: thay gì và thay như thế nào?
Tin tốt là chế độ ăn uống là yếu tố nguy cơ cao nhưng lại là thứ chúng ta có thể thay đổi. Các nghiên cứu cho thấy duy trì lối sống lành mạnh và chế độ ăn uống lành mạnh có thể giúp giảm nguy cơ ung thư khoảng 30–40%. Nghĩa là mỗi lần bạn bỏ qua dĩa lạp xưởng, giảm bớt đồ muối chua hay không ăn cơm với thịt mốc là bạn đang lấy lại phần trăm cơ hội sống cho mình.
- Ưu tiên thực phẩm nguyên bản, ít chế biến: thịt tươi nấu trong ngày thay cho xúc xích, thịt nguội, đồ hộp.
- Tăng chất xơ: để khoảng 3/4 khẩu phần là thực vật – rau, củ, trái cây, đậu… giúp đại tràng đào thải độc tố tốt hơn và giảm nguy cơ các loại ung thư tiêu hóa.
- Giảm tối đa đồ muối mặn, lên men lâu ngày, chỉ ăn với lượng nhỏ, không dùng hằng ngày.
- Không giữ thức ăn thừa quá lâu, không hâm đi hâm lại; bỏ hẳn thực phẩm mốc thay vì gọt phần hỏng.
- Kiểm soát rượu bia, tốt nhất là hạn chế triệt để nếu mục tiêu là phòng ngừa ung thư đại trực tràng.
Điểm quan trọng là mô hình ăn uống tổng thể và phương pháp nấu ăn quyết định nhiều hơn việc bám vào một "siêu thực phẩm" nào đó. Bữa cơm càng ít thực phẩm gây ung thư, càng nhiều thực vật nguyên bản, cơ thể càng ít phải xử lý độc tố.
Chọn dầu ăn khôn ngoan: bước nhỏ để phòng ngừa ung thư đại trực tràng
Dầu ăn là thứ chúng ta dùng hằng ngày nhưng ít ai nghĩ nó liên quan đến phòng ngừa ung thư. Các bác sĩ ung thư nhấn mạnh rằng loại dầu ăn và cách dùng dầu có thể góp phần giảm viêm – yếu tố quan trọng trong sự hình thành khối u. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí PLoS One cho thấy việc sử dụng dầu ô liu nguyên chất mỗi ngày liên quan đến giảm 31% nguy cơ ung thư. Không phải tự nhiên mà ba bác sĩ ung thư đều chọn dầu ô liu nguyên chất làm loại dầu sử dụng thường xuyên nhất.
Dầu ô liu nguyên chất giàu chất chống oxy hóa và chất béo không bão hòa, giúp giảm viêm trong cơ thể. Ngoài ra, dầu cải được đánh giá là lựa chọn tốt, giá dễ chịu và có vị trung tính hơn dầu ô liu. Điều thú vị là cả ba bác sĩ đều cho biết không có loại dầu ăn nào tự thân được chứng minh làm tăng nguy cơ ung thư; điều nguy hiểm đến từ cách chúng ta chiên rán ở nhiệt độ cao, tái sử dụng dầu nhiều lần và kết hợp dầu với thực phẩm gây ung thư. Vì vậy, nếu muốn phòng ngừa ung thư đại trực tràng, hãy: dùng dầu ô liu hoặc dầu cải cho món xào, salad; hạn chế chiên rán ngập dầu; không dùng lại dầu cũ.
Kết lại, phòng ngừa ung thư không phải là đi tìm viên thuốc thần kỳ, mà là chỉnh lại từng thói quen nhỏ: bớt một miếng xúc xích, bỏ hẳn dĩa rau muối quá mặn, không ăn đồ mốc, chọn đúng dầu ăn. Mỗi quyết định trên bàn ăn hôm nay là lời cam kết với sức khỏe của chính bạn ngày mai.
