An toàn số cho trẻ: từ khẩu hiệu đến kỹ năng thực hành
An toàn số cho trẻ là việc trang bị cho học sinh kiến thức, kỹ năng mạng và thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh để các em có thể tự nhận diện, phòng ngừa và ứng phó với những nguy cơ như lừa đảo trực tuyến, giả mạo danh tính, bắt nạt mạng hay xâm phạm dữ liệu cá nhân trong quá trình học tập, giải trí và kết nối trên không gian số. Teen Safety School Tour khởi động tại Trường THCS Nam Từ Liêm (Hà Nội) ngày 19/10 không chỉ thêm một chương trình an toàn mạng, mà là bước thử nghiệm cách tiếp cận mới: coi học sinh là trung tâm, coi giáo viên là người đồng hành chứ không phải người giám sát. Điều đáng nói là các hoạt động được thiết kế để trẻ em chủ động bảo vệ bản thân, thay vì chỉ nghe cảnh báo rồi… để đó.
Teen Safety School Tour: 3 trụ cột kỹ năng mạng học sinh phải có
Teen Safety School Tour được triển khai trong khuôn khổ Chiến dịch Vaccine số, do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, TikTok Việt Nam và MSD United Way Vietnam đồng tổ chức, dưới sự bảo trợ của Cục An ninh mạng, Bộ Công an. Chương trình dự kiến diễn ra tại 10 trường ở Hà Nội, Lào Cai, TP Hồ Chí Minh, Quảng Trị và Đà Nẵng từ tháng 10 đến tháng 12, tiếp cận khoảng 9.000 học sinh và giáo viên. Đây không phải buổi nói chuyện một chiều, mà là chuỗi trải nghiệm tương tác xoay quanh ba trụ cột: An toàn số, Sức khỏe số và Thiếu niên nói. Ở trụ cột An toàn số, học sinh được học cách nhận diện lừa đảo, giả mạo danh tính, dụ dỗ qua mạng, bắt nạt trực tuyến, xâm phạm quyền riêng tư và nội dung giả mạo bằng AI, đồng thời thực hành bảo vệ thông tin cá nhân và xử lý tình huống mất an toàn. Trụ cột Sức khỏe số nhấn mạnh quản lý thời gian online, hiểu tác động tâm lý của mạng xã hội, xây dựng mối quan hệ tích cực. Còn Thiếu niên nói mở không gian để các em lên tiếng, đề xuất giải pháp, biến trẻ em từ đối tượng cần bảo vệ thành chủ thể tham gia xây dựng môi trường số an toàn.
Ba nguyên tắc cốt lõi và mạng lưới “Đại sứ Vaccine số”
Điểm khác biệt của chương trình an toàn số cho trẻ lần này là nhấn mạnh kỹ năng thực hành, phù hợp từng độ tuổi, thay vì những khẩu hiệu chung chung. Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng, Bộ Công an, đề xuất ba nguyên tắc mà bất kỳ học sinh nào cũng phải nắm: kiểm chứng trước khi tin, tỉnh táo khi chia sẻ và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cảm thấy không an toàn. Đây là bộ lọc tối thiểu để các em đối mặt với thông tin chưa xác thực, lời dụ dỗ, đe dọa hay hành vi xâm hại trên mạng. Chương trình còn phát triển mạng lưới Đại sứ Vaccine số, dùng phương pháp giáo dục đồng đẳng để lan tỏa kiến thức an toàn số bằng ngôn ngữ gần gũi với thiếu niên. Khi bạn bè nói với nhau về bảo vệ trẻ em trực tuyến, thông điệp dễ thấm hơn nhiều so với bài giảng từ người lớn. Nhưng để mạng lưới này không trở thành phong trào hình thức, nhà trường phải coi các đại sứ như lực lượng nòng cốt, được hỗ trợ thường xuyên, có không gian chia sẻ và phản hồi.
Giáo viên được tập huấn: mắt xích quyết định thành công
Nếu chỉ dạy học sinh mà bỏ quên giáo viên, mọi nỗ lực bảo vệ trẻ em trực tuyến sẽ đứt gãy ngay trong lớp học. Vì thế, song song với Teen Safety School Tour, chương trình “Đối thoại vì không gian số an toàn cho thanh thiếu niên” tại Hà Nội ngày 19/10 đã đưa Meta và Trung tâm Vietnet-ICT vào cuộc với vai trò tập huấn kỹ năng số cho giáo viên theo định hướng Bộ Công an. Nội dung tập huấn tập trung vào an toàn trên không gian mạng, xây dựng thói quen số lành mạnh cho thanh thiếu niên, đồng thời hướng dẫn giáo viên sử dụng thẻ câu hỏi và tài liệu để tổ chức hoạt động tương tác trong lớp. Dự kiến, chương trình sẽ đào tạo 100 giáo viên tại 5–7 tỉnh, thành phố, theo mô hình giáo viên chủ chốt để nhân rộng ra 50 trường, 20.000 học sinh và 20.000 phụ huynh. Theo đại diện Vietnet-ICT, mục tiêu là sau chương trình, giáo viên có thể tiếp tục triển khai nội dung an toàn số và thói quen số lành mạnh cho học sinh và phụ huynh, chứ không dừng lại ở vài buổi sự kiện. Đây chính là điều hệ thống giáo dục phổ thông còn thiếu: một cộng đồng thực hành sống động, nơi thầy cô chia sẻ kinh nghiệm, cập nhật rủi ro mới và cùng nhau xử lý.
Vì sao phải dạy an toàn số như một “vaccine” bắt buộc?
Internet mở ra cơ hội học tập, sáng tạo, kết nối cho trẻ em, nhưng đi kèm là lừa đảo trực tuyến, giả mạo danh tính, dụ dỗ qua mạng, bắt nạt trực tuyến, xâm phạm dữ liệu cá nhân và nội dung giả mạo ngày càng tinh vi nhờ trí tuệ nhân tạo. Trong bối cảnh đó, cấm đoán hoặc cảnh báo chung chung không còn đủ; an toàn số cho trẻ phải được coi như một loại “vaccine” bắt buộc, được tiêm bằng kỹ năng nhận diện, phòng ngừa và ứng phó. Chương trình Teen Safety School Tour và các hoạt động đối thoại, tập huấn đang góp phần thực hiện mục tiêu của Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030” theo Quyết định 468/QĐ-TTg. Nhưng để những chương trình an toàn mạng này không chỉ là chiến dịch ngắn hạn, cần ba điều: nhà trường đưa an toàn số vào kế hoạch giáo dục thường xuyên; gia đình coi con là đối tác đối thoại, không phải đối tượng kiểm soát; và doanh nghiệp công nghệ chấp nhận trách nhiệm xã hội, cùng tham gia thiết kế môi trường số lành mạnh.
