Phân loại đúng để bảo vệ đúng mức
Công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia là công trình mà việc bị xâm phạm có thể ảnh hưởng đến an ninh, hoạt động thiết yếu hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, nên cần được xác định và bảo vệ theo mức độ rủi ro cụ thể. Sáng 26/10, đại biểu Quốc hội Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, góp ý dự thảo luật và tán thành sự cần thiết ban hành luật, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu hài hòa an ninh với quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Tại phiên thảo luận tổ, các đại biểu tỉnh Quảng Trị cũng đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh và căn cứ xác định công trình thuộc diện bảo vệ. Đây không phải việc phân loại trên giấy: nhóm công trình được xếp vào sẽ quyết định thẩm quyền quản lý, mức bảo vệ và những hạn chế có thể áp dụng. Vì vậy, tiêu chí công trình trọng yếu càng rõ thì nguy cơ tùy nghi trong triển khai càng giảm.
Định tính chưa đủ để làm căn cứ
Dự thảo chia công trình thành ba loại, gắn thẩm quyền quyết định với Chính phủ, Bộ Công an và UBND cấp tỉnh; cách phân cấp này được đại biểu đánh giá phù hợp với yêu cầu tổ chức quản lý. Nhưng những cụm từ như “đặc biệt quan trọng” hay “hậu quả nghiêm trọng” vẫn chưa trả lời được vì sao một công trình thuộc loại này thay vì loại khác. Đại biểu Trần Lan Phương đề nghị bổ sung căn cứ có thể đánh giá khách quan: mức độ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, phạm vi tác động, hậu quả dự kiến khi bị xâm phạm, tính thiết yếu và khả năng khôi phục hoạt động. Đại biểu Nguyễn Ngọc Hà cũng kiến nghị luật hóa khung tiêu chí định lượng để làm rõ căn cứ xác định. Với hạ tầng năng lượng, truyền tải điện, trung tâm dữ liệu hay hệ thống điều khiển thiết yếu, đánh giá nên tính cả mức độ phụ thuộc liên ngành và thời gian phục hồi, không chỉ vị trí địa lý.
Lý do cần làm rõ càng cấp thiết khi viễn thông và dữ liệu trở thành mục tiêu của tấn công mạng, xâm nhập bằng phương tiện bay không người lái và phá hoại. Tuy nhiên, xác định sai phạm vi cũng tạo hệ quả: bỏ sót hạ tầng quan trọng do doanh nghiệp hoặc đơn vị thuộc các bộ quản lý sẽ làm cơ chế bảo vệ thiếu kín; đưa quá rộng lại kéo thêm hoạt động dân sự vào diện hạn chế. Luật nên nêu khung đánh giá thống nhất, còn Chính phủ quy định ngưỡng kỹ thuật theo từng lĩnh vực. Cách làm đó giữ được tính linh hoạt mà không để quyết định phân loại phụ thuộc quá nhiều vào nhận định chung chung.
Biện pháp bảo vệ phải tương xứng với rủi ro
Bảo vệ công trình trọng yếu không đồng nghĩa với dựng rào cản giống nhau quanh mọi địa điểm. Đại biểu Trần Lan Phương đồng tình với việc thiết lập khu vực cấm, khu vực bảo vệ và hành lang bảo vệ để phòng ngừa, ngăn chặn hành vi xâm phạm, nhưng đề nghị quy định rõ mức hạn chế theo loại công trình, khu vực và nguy cơ thực tế; đồng thời làm rõ tiêu chí áp dụng và cách thông báo phạm vi bảo vệ phù hợp với yêu cầu giữ bí mật nhà nước. Hướng chuyển từ cấm tuyệt đối sang quản lý có điều kiện trong hành lang bảo vệ được đại biểu Nguyễn Ngọc Hà đánh giá là phù hợp, vì có thể giảm vướng mắc cho các dự án kinh tế - xã hội ở khu vực phụ cận. Đây là điểm cân bằng đáng giữ: an ninh cần được bảo đảm, nhưng biện pháp phải có căn cứ và tương xứng, thay vì tự động đóng lại mọi hoạt động xung quanh.
Tác động đến người dân và doanh nghiệp cần được tính ngay từ khâu khoanh vùng. Một số công trình nằm trong hoặc đi qua khu dân cư, khu sản xuất, nơi diễn ra hoạt động kinh tế thường xuyên; phạm vi bảo vệ vì thế có thể ảnh hưởng đến sinh kế, sản xuất, kinh doanh và quyền sử dụng tài sản hợp pháp. Nếu một khu vực đồng thời chịu nhiều chế độ bảo vệ theo các luật chuyên ngành, thủ tục qua nhiều cơ quan sẽ làm tăng gánh nặng và dễ phát sinh chồng chéo. Đại biểu Nguyễn Ngọc Hà đề nghị có một đầu mối giải quyết thủ tục cho khu vực có nhiều chế độ đan xen. Quy định rõ cách phối hợp, thẩm định và thẩm quyền với công trình liên tỉnh cũng cần thiết để ranh giới hành chính không làm đứt đoạn việc bảo vệ.
Minh bạch tiêu chí, cập nhật danh mục
Một cơ chế tốt không dừng ở việc đưa công trình vào danh mục; nó còn phải cho biết vì sao công trình được đưa vào, biện pháp nào áp dụng và khi nào cần xem xét lại. Đại biểu Trần Lan Phương đề xuất bổ sung cơ chế rà soát, đánh giá lại, điều chỉnh hoặc đưa công trình ra khỏi danh mục khi tính chất, chức năng, mức độ quan trọng hay yêu cầu bảo vệ thay đổi. Với quản lý vùng trời, dự thảo cần dẫn chiếu thống nhất với Luật Phòng không nhân dân để làm rõ thẩm quyền, tránh quy định chồng lấn. Các bước tiếp theo nên là cụ thể hóa tiêu chí kỹ thuật theo từng lĩnh vực, thống nhất đầu mối xử lý thủ tục và thiết lập việc rà soát định kỳ. Như vậy, công trình an ninh quốc gia được bảo vệ theo nguy cơ thực tế, còn người dân và doanh nghiệp có thể dự liệu rõ giới hạn áp dụng.
Kết luận: tiêu chí phân loại cần đủ khách quan để quyết định thống nhất, còn biện pháp bảo vệ phải tương xứng với hậu quả và nguy cơ, không áp đặt một khuôn mẫu cho mọi công trình. Luật càng chỉ rõ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi hạn chế và cơ chế cập nhật, việc bảo vệ càng hiệu quả mà ít làm gián đoạn các hoạt động hợp pháp. Đó mới là nền tảng để bảo vệ an ninh quốc gia đồng thời giữ được không gian cho đời sống và phát triển.
