Tiêu chí rõ ràng là nền tảng của luật khả thi
Công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia là công trình mà việc bị xâm phạm hoặc gián đoạn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh, hoạt động thiết yếu và lợi ích chung, nên cần được xác định bằng tiêu chí minh bạch. Sáng 26/10, tại phiên thảo luận về dự thảo luật bảo vệ công trình, đại biểu Quốc hội Trần Lan Phương tán thành sự cần thiết ban hành luật nhưng đề nghị làm rõ ba nhóm vấn đề, nhằm tăng tính khả thi và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đây là yêu cầu đúng trọng tâm: khi một công trình được xếp vào diện bảo vệ, quyết định ấy kéo theo thẩm quyền quản lý, mức độ bảo vệ và những giới hạn có thể áp dụng với hoạt động kinh tế, xã hội. Vì vậy, tiêu chí phân loại công trình không thể dừng ở những khái niệm rộng như “hậu quả nghiêm trọng”; luật cần cho biết hậu quả được đánh giá ra sao, dựa trên dữ liệu nào và ai chịu trách nhiệm thẩm định.
Lý do phải cụ thể hóa không chỉ nằm ở kỹ thuật lập pháp. Trong gần 20 năm thi hành pháp lệnh trước đây, chỉ có 14 khu công trình được đưa vào danh mục bảo vệ; một số đại biểu cho rằng con số này không tương xứng thực tế, trong khi tiêu chí cũ chủ yếu mang tính định tính. Dự thảo đã chia công trình thành ba loại gắn với thẩm quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Công an và chủ tịch UBND cấp tỉnh, nhưng phân cấp chỉ phát huy hiệu quả khi ranh giới từng loại đủ rõ. Nên đánh giá cả phạm vi tác động, hậu quả dự kiến nếu bị xâm phạm, tính thiết yếu và khả năng khôi phục hoạt động. Với hạ tầng điện, trung tâm dữ liệu hay hệ thống điều khiển thiết yếu, tác động dây chuyền và thời gian phục hồi có thể quan trọng hơn địa giới hành chính.
Phân cấp phải đi cùng trách nhiệm và nguồn lực
Trao thẩm quyền đưa công trình vào danh mục cho nhiều cấp là hướng đi hợp lý, nhưng dự thảo cần xác định rõ ai đề xuất, ai thẩm định, ai quyết định và cơ quan nào kiểm tra tính thống nhất. Vướng mắc sẽ dễ xuất hiện với công trình nằm trên địa bàn nhiều tỉnh hoặc có ảnh hưởng vượt khỏi địa giới nơi ra quyết định. Đại biểu Đỗ Khắc Hưởng đồng tình với việc phân cấp, đồng thời đề nghị rà soát thẩm quyền đối với công trình an ninh và khu an ninh được quy định riêng trong dự thảo. Cùng với đó, trách nhiệm tài chính cần được thống nhất với luật chuyên ngành, nhất là khi phải di dời công trình. Đại biểu đề nghị làm rõ cách phân định trách nhiệm giữa di dời phục vụ nhiệm vụ an ninh và di dời để thực hiện dự án phát triển kinh tế - xã hội. Nếu luật chỉ nêu nghĩa vụ chung mà không chỉ rõ bên chịu trách nhiệm, tranh chấp và chậm trễ có thể làm suy yếu chính mục tiêu bảo vệ.
Các biện pháp bảo vệ cũng cần được thiết kế theo đặc điểm và mức độ rủi ro của từng công trình, thay vì áp dụng một khuôn mẫu cho mọi nơi. Đại biểu Quốc hội Hoàng Văn Nghĩa đề nghị làm rõ chế độ bảo vệ, khu vực cấm, khu vực hạn chế và hành lang bảo vệ tại Điều 20. Dự thảo nên quy định rõ điều kiện kích hoạt biện pháp, phạm vi áp dụng và cơ quan chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện; đồng thời có thời hạn rà soát, đánh giá lại danh mục khi chức năng hoặc mức độ quan trọng của công trình thay đổi. Chính phủ có thể quy định chi tiết ngưỡng kỹ thuật theo từng lĩnh vực, nhưng những nội dung quyết định đến quyền của người dân và thẩm quyền quản lý cần được luật nêu trước, không nên để toàn bộ tiêu chuẩn cốt lõi sang văn bản hướng dẫn.
Khu vực bảo vệ không thể đồng nghĩa với hạn chế tùy nghi
Thiết lập khu vực cấm, khu vực bảo vệ và hành lang bảo vệ là cần thiết để ngăn hành vi xâm phạm công trình an ninh quốc gia. Nhưng đây cũng là nơi các quy định an ninh chạm trực tiếp đến đời sống thường ngày: quyền sử dụng đất, sở hữu tài sản, kinh doanh và đi lại. Bởi vậy, luật phải xác định giới hạn, điều kiện và mức độ hạn chế tương ứng với nguy cơ thực tế, thay vì trao quyền rộng mà thiếu tiêu chuẩn kiểm soát. Hoàng Văn Nghĩa đề nghị quy định cụ thể điều kiện, phạm vi và cách thức hạn chế tự do đi lại, không để toàn bộ nội dung quan trọng cho Chính phủ quy định chi tiết. Đề xuất này đáng được tiếp thu: người dân cần biết khu vực nào bị hạn chế, trong trường hợp nào, trong thời gian bao lâu và có cơ chế xem xét ra sao. Khu vực bảo vệ an ninh chỉ thuyết phục khi giới hạn được công khai, có căn cứ và tương xứng.
Tác động không dừng ở người đi qua khu vực. Những hộ gia đình, cá nhân sinh sống và làm việc lâu năm tại đó có thể đối mặt với hạn chế sử dụng đất hoặc phải di dời; quyền lợi hợp pháp của họ cần được bảo vệ, và việc di dời vì yêu cầu an ninh phải đi kèm bồi thường, hỗ trợ theo quy định. Dự thảo cũng cần nêu rõ cơ chế tiếp nhận kiến nghị, giải thích quyết định và xử lý thay đổi ranh giới bảo vệ để tránh ảnh hưởng kéo dài đến sinh kế. Bước tiếp theo nên là lượng hóa tiêu chí kỹ thuật theo từng lĩnh vực, quy định thời hạn thẩm định và bổ sung cơ chế rà soát, điều chỉnh hoặc đưa công trình ra khỏi danh mục khi yêu cầu bảo vệ thay đổi. Kết luận lại, một luật bảo vệ công trình tốt không chỉ dựng được hàng rào an ninh; luật còn phải chỉ rõ ai quyết định, ai chịu trách nhiệm và giới hạn quyền lực ở đâu.
