Bảo vệ trẻ em phải bao gồm cả không gian số
Bảo vệ trẻ em trên môi trường số là tập hợp biện pháp chính sách, phối hợp và kỹ năng giúp trẻ phòng ngừa, nhận diện, xử lý nguy cơ trực tuyến mà không bị tước cơ hội học tập, kết nối và sáng tạo. Đây là hướng đi đúng: cấm đoán có thể hạn chế trải nghiệm, nhưng không trang bị năng lực thì trẻ vẫn dễ tổn thương khi sử dụng mạng.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký Quyết định 2033/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia về phát triển trẻ em giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 trẻ được sống trong môi trường an toàn, được bảo đảm quyền và tiếp cận công bằng các dịch vụ chăm sóc, giáo dục, bảo vệ; đồng thời phát triển kỹ năng sống và kỹ năng số. Định hướng ấy nhìn nhận trẻ em như chủ thể cần được trao năng lực, không chỉ là đối tượng cần che chắn.
Trong tám nhiệm vụ trọng tâm, chiến lược nêu rõ việc tăng cường bảo vệ trẻ em và xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh, thân thiện. Điều quan trọng là đưa nguyên tắc này vào cả không gian mạng, nơi ranh giới giữa học tập, giải trí và tiếp xúc với người lạ thường rất mỏng.
Từ nguy cơ đến cơ chế phối hợp
Chiến lược yêu cầu triển khai biện pháp bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, phối hợp phòng ngừa, phát hiện và xử lý nguy cơ xâm hại, lừa đảo, bắt nạt, dụ dỗ, bóc lột cùng các rủi ro mới từ công nghệ số. Đây không phải danh sách nguy cơ trừu tượng: một tin nhắn giả mạo hay lời mời trò chuyện có thể mở đầu cho việc chiếm đoạt thông tin, quấy rối hoặc dụ trẻ vào tình huống nguy hiểm.
Điểm đáng chú ý là trách nhiệm không dừng ở trẻ hay gia đình. Chiến lược đặt ra việc kết nối cơ quan có thẩm quyền, gia đình, nhà trường và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số để hỗ trợ kịp thời. Nếu phát hiện chậm hoặc các bên không biết chuyển thông tin cho nhau, lời khuyên an toàn sẽ không đủ sức ngăn tổn hại.
Đến năm 2027, 100% xã, phường, đặc khu phải có người được phân công làm công tác trẻ em và kênh tiếp nhận, kết nối, chuyển xử lý thông tin bảo vệ trẻ em; việc tiếp cận Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 được duy trì đến năm 2035. Đây là phần hạ tầng thiết yếu để một dấu hiệu xâm hại trực tuyến hay lừa đảo trẻ em có thể dẫn tới hỗ trợ cụ thể, thay vì chỉ dừng ở cảnh báo.
Ba nguyên tắc biến cảnh báo thành kỹ năng
Chính sách chỉ tạo được tác động khi trẻ biết phải làm gì trong tình huống thật. Tại chương trình “An toàn số cho em 2026”, Phó Cục trưởng Cục A05 Hà Văn Bắc nêu ba nguyên tắc: kiểm chứng trước khi tin; tỉnh táo khi chia sẻ; tìm kiếm sự hỗ trợ khi cảm thấy không an toàn. Ba nguyên tắc này dễ nhớ nhưng cũng có giá trị thực hành: dừng lại trước nội dung giật gân hoặc có dấu hiệu giả mạo, bảo vệ dữ liệu cá nhân và báo cho người lớn đáng tin cậy khi gặp rủi ro.
Chương trình được khởi động ngày 19/10 tại Trường THCS Nam Từ Liêm, Hà Nội, do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, MSD United Way Vietnam và TikTok Việt Nam tổ chức. Chương trình dự kiến triển khai tại 10 trường ở Hà Nội, Lào Cai, TP.HCM, Quảng Trị và Đà Nẵng từ giữa tháng 10 đến đầu tháng 12, tiếp cận khoảng 9.000 học sinh và giáo viên.
Trọng tâm thực hành là thiết thực: học sinh nhận diện lừa đảo, giả mạo danh tính, dụ dỗ qua mạng, bắt nạt trực tuyến, xâm phạm quyền riêng tư và nội dung giả bằng AI; đồng thời luyện bảo vệ thông tin cá nhân, xử lý tình huống và tìm trợ giúp. Đó là cách bổ trợ cần có cho chính sách: trẻ không chỉ nghe rằng mạng có nguy hiểm mà còn tập cách ứng phó.
Chính sách mở đường, kỹ năng giúp trẻ hành động
Không thể bảo đảm an toàn trên mạng bằng một lời dặn “đừng tin người lạ”. Trẻ cần biết kiểm tra nguồn tin, nhận ra dấu hiệu giả mạo, cân nhắc trước khi chia sẻ hình ảnh và dữ liệu, đồng thời hiểu rằng xin trợ giúp không phải là lỗi của mình. Gia đình và nhà trường cần tạo điều kiện để trẻ kể lại sự việc mà không sợ bị trách phạt; cơ quan chức năng và nền tảng số phải có cách tiếp nhận, xử lý thông tin rõ ràng.
Chiến lược quốc gia cung cấp định hướng dài hạn và phân công phối hợp; hoạt động tại trường học biến định hướng ấy thành kỹ năng phòng ngừa. Hai tầng này không thay thế nhau. Chính sách thiếu thực hành dễ thành cam kết trên giấy, còn kỹ năng cá nhân thiếu cơ chế hỗ trợ sẽ để trẻ tự xoay xở khi bị đe dọa.
Vì vậy, thước đo đáng quan tâm không chỉ là số buổi tuyên truyền mà là trẻ có nhận ra nguy cơ, biết dừng lại và tìm đúng người giúp đỡ hay không. Kết hợp trách nhiệm của các cơ quan, gia đình, trường học và doanh nghiệp với kỹ năng cụ thể là hướng bảo vệ trẻ em có cơ hội tạo thay đổi thực chất trước lừa đảo và xâm hại trực tuyến.
