AI như “đôi mắt thứ hai”: tri thức không còn là đặc quyền của người sáng mắt
Công nghệ trợ giúp thị giác dựa trên trí tuệ nhân tạo là nhóm công nghệ sử dụng camera, nhận dạng hình ảnh, chuyển văn bản thành giọng nói và trợ lý ảo theo thời gian thực để giúp người khiếm thị đọc sách in, nhận biết màu sắc, vật thể, tiền, cũng như tương tác độc lập với môi trường xung quanh trong học tập và đời sống hằng ngày. Việt Nam hiện có khoảng 2 triệu người mù lòa và thị lực kém, trong đó gần 1 triệu là học sinh, đang đối mặt với vô số rào cản khi tiếp cận tri thức. Nếu vẫn chỉ trông chờ vào sách chữ nổi Braille và sự kèm cặp của thầy cô, những học sinh khiếm thị khó nào đuổi kịp tốc độ của trường học số. Vấn đề không còn là “có hỗ trợ hay không”, mà là hỗ trợ bằng công nghệ nào để các em tự chủ nhiều nhất.
Guided Vision và “đôi mắt nhân tạo” SgBE: từ đọc sách in đến nhận biết màu sắc
Lần đầu tiên, người mù có thể tự đọc sách giấy qua công nghệ OCR, xử lý được cả ảnh kém chất lượng; tự nhận biết mệnh giá tiền Việt Nam và nhận diện màu sắc trong bóng tối. Đó không còn là viễn cảnh xa vời mà là trải nghiệm hằng ngày của học sinh khiếm thị nhờ các ứng dụng như SgBE – một “đôi mắt nhân tạo” tích hợp nhận dạng văn bản, tiền, vật thể, màu sắc và đọc thành tiếng Việt trên cả Android lẫn iOS. SgBE tích hợp hàng loạt mô-đun AI với độ chính xác trên 92%, một con số đủ thuyết phục để coi đây là công cụ học tập nghiêm túc chứ không phải món đồ công nghệ thử cho vui. Quan trọng hơn, giao diện đơn giản, phản hồi bằng giọng nói tiếng Việt giúp các em không cần phụ huynh hay giáo viên cầm tay chỉ việc từng bước.
Ở tầng toàn cầu, Google ra mắt Guided Vision trong Gemini Live vào ngày 1 tháng 10 năm 2026, một tính năng công nghệ trợ giúp thị giác thời gian thực, dựa trên giọng nói, dành cho người khiếm thị, thị lực yếu hoặc người cần trợ giúp thị giác trực quan. Tính năng này hoạt động bằng cách cho phép người dùng chia sẻ camera điện thoại trong một phiên Gemini Live; AI sẽ mô tả môi trường xung quanh, trả lời câu hỏi chi tiết và chủ động hướng dẫn người dùng xoay, nghiêng, lùi máy để lấy đúng khung hình cần thiết. Nhờ đó, việc đọc một tờ giấy dán trên tường, xem bảng thông báo hay phân biệt chai dầu gội trong nhà tắm không còn phụ thuộc vào người nhìn thấy. Google khẳng định Guided Vision chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế gậy trắng hay thiết bị định hướng, nhưng rõ ràng nó đang đặt nền tảng cho một thế hệ ứng dụng đọc sách và trợ lý thị giác phong phú hơn trong tương lai gần.
Lớp học hòa nhập: khi điện thoại trở thành bạn học thân thiết
Trong hơn 10 năm, nhiều trường đã dựa vào sách chữ nổi Braille như trụ cột cho giáo dục khiếm thị; nhưng khi trí tuệ nhân tạo phát triển, các trường buộc phải đẩy mạnh công nghệ số để không bỏ rơi học sinh khiếm thị trong cuộc chuyển đổi số giáo dục. Tại một trường chuyên biệt, hình ảnh thầy và trò cùng sử dụng ứng dụng trên điện thoại để hỗ trợ học tập và sinh hoạt đã trở nên quen thuộc. Thư viện sách nói kỹ thuật số, ứng dụng định vị, các ứng dụng nhận diện vật thể như Lookout, Seeing AI đã trở thành bộ công cụ cơ bản trong lớp học hòa nhập. Trong giờ Tin học, giáo viên không chỉ dạy Word hay Excel, mà còn hướng dẫn học sinh dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để tìm hiểu, tóm tắt bài học, khai thác tài liệu số và nhận dạng chữ trong sách in rồi lưu thành sách điện tử. Đây là AI giáo dục hòa nhập theo đúng nghĩa: dùng AI để kéo học sinh yếu thế vào chung “trường học số”, chứ không phải để chạy đua thành tích.
Trong bối cảnh đó, những câu chuyện cụ thể của học sinh khiếm thị cho thấy công nghệ không chỉ là công cụ, mà là chiếc chìa khóa mở cánh cửa tự tin. Lâm Quốc Thái – học sinh khiếm thị sinh ra không nhìn thấy ánh sáng – gọi chiếc điện thoại thông minh của mình là “tri kỷ”, vì nhờ trình đọc màn hình, mọi ký tự trên màn hình đều được chuyển thành âm thanh, giúp em lướt web, soạn bài, tra cứu tài liệu nhanh và giữ vững danh hiệu học sinh tiên tiến nhiều năm liền. Một bạn khác, Trần Hoàng Hải Lam, từng phải loay hoay với thao tác vuốt ba ngón, nhưng từ đó đã làm chủ các ứng dụng đọc sách, nhận dạng tiền, màu sắc và đọc văn bản trên sách in. Khi điện thoại trở thành bạn học, khoảng cách giữa “lớp học thường” và “lớp học đặc biệt” bắt đầu thu hẹp.
Sáng kiến từ lớp học: học sinh khiếm thị không chỉ là người dùng AI
Điểm đáng chú ý nhất của làn sóng AI giáo dục hòa nhập là học sinh khiếm thị không bị mặc định là người thụ hưởng thụ động. Một học sinh lớp 9, sau khi được mẹ tặng điện thoại cài phần mềm đọc màn hình và được thầy cô hướng dẫn, đã nhanh chóng làm chủ thiết bị, tự nhắn tin, tìm kiếm tài liệu rồi quay lại hướng dẫn bạn bè cùng hoàn cảnh cách dùng điện thoại và máy tính. Trong giờ Tin học, học sinh còn được làm quen với ChatGPT, Gemini và công cụ AI Studio để thử tạo ứng dụng từ ý tưởng của chính mình; các em mô tả điều muốn làm, dùng AI hỗ trợ lập trình rồi thử sử dụng ứng dụng vừa tạo. Đó là bước chuyển tinh tế nhưng quan trọng: từ “học sinh khiếm thị là đối tượng hỗ trợ” sang “học sinh khiếm thị là người sáng tạo giải pháp trợ giúp thị giác cho cộng đồng của mình”.
Không chỉ học sinh, giáo viên cũng đang âm thầm trở thành nhà đổi mới ở tuyến đầu. Một cô giáo tại trung tâm bảo trợ khiếm thị đã tiên phong dùng công cụ đọc màn hình JAWS kết hợp ChatGPT để soạn giáo án tiếng Anh, giúp bài giảng linh hoạt hơn và phù hợp với nhu cầu của học sinh khiếm thị. Cùng lúc, những phần mềm thuần Việt như HappyTyping giúp luyện gõ bàn phím, BMType hỗ trợ soạn thảo công thức toán, hóa phức tạp đã giúp học sinh xóa bỏ mặc cảm, tự tin đi thi và tương tác bình đẳng trong môi trường hòa nhập. Khi học sinh và giáo viên cùng chủ động thử nghiệm, AI giáo dục hòa nhập không còn là khẩu hiệu, mà trở thành phong trào đổi mới từ dưới lên – nơi những người chịu thiệt thòi nhất lại là người hiểu rõ nhất mình cần công cụ gì.
Không phải phép màu, nhưng là cơ hội chưa từng có cho giáo dục hòa nhập
Người mù và người thị lực kém từng bị giới hạn trong thế giới của âm thanh và một số ít tài liệu chữ nổi; giờ đây, nhờ công nghệ trợ giúp thị giác, họ có thể “đọc” bảng hiệu, sách in, tiền, màu sắc và môi trường xung quanh theo thời gian thực. Guided Vision trên Android hỗ trợ các cuộc trò chuyện đa ngôn ngữ, không chỉ cho người khiếm thị mà còn có ích cho người cao tuổi, người có trình độ đọc viết thấp hoặc bất kỳ ai phải đọc chữ nhỏ trong ánh sáng yếu. Từ thực tế hạn chế của TalkBack và VoiceOver – vốn chỉ đọc được nội dung trên màn hình, không giúp người khiếm thị điều chỉnh camera khi đối diện trang sách hay vật dụng đời thường – nhóm nghiên cứu của TS Đinh Thị Thu Hương đã phát triển SgBE như một câu trả lời cụ thể cho nhu cầu đó.
Tuy vậy, chúng ta không nên thần thánh hóa AI. Google khẳng định Guided Vision có thể mắc lỗi, không phải thiết bị y tế, không thay thế gậy trắng, cũng không được thiết kế cho việc định vị hay hướng dẫn di chuyển an toàn. AI vẫn phụ thuộc vào hạ tầng, vào điện thoại thông minh và kết nối internet – những thứ không phải học sinh khiếm thị nào cũng có thể tiếp cận đồng đều. Câu hỏi lớn không phải là “AI có nên vào lớp học không”, mà là “ai sẽ bị bỏ lại nếu chúng ta triển khai AI một cách nửa vời”. Nếu ngành giáo dục coi công nghệ trợ giúp thị giác và các ứng dụng đọc sách là hạng mục ngoại biên, gần 1 triệu học sinh khiếm thị sẽ tiếp tục bị kẹt ngoài cánh cửa tri thức. Ngược lại, nếu xem AI giáo dục hòa nhập là ưu tiên, chúng ta đang trao cho các em không chỉ công cụ học tập, mà là quyền được mơ ước và tự học như bất kỳ bạn bè sáng mắt nào.
