Từ tư duy “đưa người tài về nước” đến chiến lược kết nối trí tuệ toàn cầu
Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu là một cơ chế hợp tác mở và linh hoạt nhằm kết nối chuyên gia AI người Việt trong nước, kiều bào và các đối tác quốc tế với các bài toán thực tiễn của Việt Nam, tập trung vào đào tạo, nghiên cứu và tư vấn chính sách để thúc đẩy phát triển AI Việt Nam gắn với kinh tế – xã hội. Đây là bước ngoặt trong cách chúng ta nhìn nhận vai trò của người Việt ở nước ngoài: thay vì cố gắng kéo họ về nước bằng vài ưu đãi, Nhà nước chủ động xây dựng “hạ tầng tri thức” để họ có thể đóng góp từ bất cứ đâu. Bộ trưởng Bộ KH-CN Vũ Hải Quân, Chủ tịch Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu, nhấn mạnh mạng lưới không chỉ là diễn đàn học thuật mà là cấu trúc chính thống để kết nối nguồn lực chất lượng cao cho chiến lược phát triển AI quốc gia. Quan điểm này thẳng thắn thừa nhận thực tế cạnh tranh toàn cầu về nhân tài, đồng thời chọn một lối đi thực dụng hơn: giữ chân bằng cơ hội cống hiến, không phải bằng địa chỉ cư trú.
Mạng lưới AI toàn cầu: kết nối chuyên gia AI Việt Nam với bài toán Việt Nam
Điểm khác biệt đáng kể của mạng lưới AI toàn cầu là cách thiết kế hoạt động bám sát bài toán thực tiễn của quốc gia, địa phương và doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào nghiên cứu hàn lâm. Mục tiêu tổng quát là hình thành một cộng đồng chuyên gia AI trình độ cao, có khả năng huy động hiệu quả tri thức trong nước và quốc tế để giải quyết các nhu cầu cụ thể của Việt Nam, từ y tế, giáo dục, đô thị thông minh đến an ninh mạng và dữ liệu quốc gia. Đây là thông điệp rõ ràng: chuyên gia AI Việt Nam không được mời về để “làm đẹp danh sách”, mà để cùng giải quyết những nhiệm vụ có thể đo đếm được về hiệu quả kinh tế – xã hội. Khi mạng lưới được tổ chức theo nguyên tắc mở, linh hoạt, tự nguyện và gắn với chuẩn mực đạo đức nghiên cứu cũng như pháp luật về KH-CN và chuyển đổi số, nó có cơ hội trở thành môi trường làm việc nghiêm túc đủ sức hấp dẫn giới tinh hoa công nghệ – kể cả những người chưa từng có ý định quay về sống lâu dài.
Hai trụ cột đào tạo và nghiên cứu: giữ chân bằng cơ hội phát triển
Bộ trưởng Vũ Hải Quân chỉ ra rằng yếu tố thu hút các nhà khoa học không chỉ là tiền lương, mà quan trọng hơn là môi trường để họ phát triển, làm việc với sinh viên, phòng thí nghiệm, dự án và đồng nghiệp. Mạng lưới AI toàn cầu vì thế được thiết kế xoay quanh hai trụ cột: đào tạo và nghiên cứu. Trên trụ cột đào tạo, mạng lưới là nền tảng để các chuyên gia AI Việt Nam trên toàn cầu tham gia giảng dạy, tổ chức khóa bồi dưỡng, cập nhật kiến thức cho sinh viên và người làm nghề – điều mà hệ thống hiện tại còn thiếu khi Việt Nam chưa có đội ngũ được đào tạo chuyên sâu đủ đông. Trên trụ cột nghiên cứu, mạng lưới hướng tới hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, giải bài toán công nghệ chiến lược về AI, từ đó tạo ra sản phẩm và nền tảng phục vụ phát triển doanh nghiệp công nghệ trong nước. Nói cách khác, giới tinh hoa công nghệ được đặt vào đúng vai trò dẫn dắt: đào tạo thế hệ kế tiếp và tạo ra tri thức mới thay vì chỉ xuất hiện thời điểm lễ hội hay hội thảo.
Hợp tác công nghệ quốc tế và cơ chế đóng góp từ xa
Nếu vận hành hiệu quả, mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu sẽ góp phần chuyển từ tư duy “đưa người tài về nước” sang tạo cơ chế để trí tuệ Việt Nam trên toàn cầu cùng đóng góp cho phát triển đất nước. Điều này mở ra cách tiếp cận khác trong huy động nguồn lực chất lượng cao: chuyên gia không nhất thiết phải về Việt Nam mới có thể tham gia nhiệm vụ, mà có thể cộng tác từ xa trong các dự án cụ thể thông qua mạng lưới. Cách làm ấy ăn khớp với xu thế hợp tác công nghệ quốc tế, nơi tri thức được kết nối xuyên biên giới thông qua nền tảng tổ chức hơn là phụ thuộc vào di chuyển vật lý. Việc mạng lưới được thiết kế để huy động nguồn lực trong và ngoài nước, thúc đẩy hợp tác quốc tế và hợp tác công – tư, có thể giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách với các mô hình đã thành công ở Anh, EU hay Singapore – nơi mạng lưới AI trở thành hạ tầng mềm cho chiến lược quốc gia. Vấn đề không còn là “chảy máu chất xám”, mà là chúng ta có đủ kênh để chất xám di chuyển theo hướng ngược lại hay không.
Tác động dài hạn: từ nền tảng kết nối đến hệ sinh thái AI quốc gia
Sau khi hoàn thiện chương trình hoạt động, mạng lưới sẽ triển khai các nhiệm vụ từ năm 2026 và những năm tiếp theo, với kỳ vọng trở thành nền tảng kết nối hiệu quả cho hệ sinh thái AI Việt Nam. Bộ KH-CN giữ vai trò đầu mối quốc gia quản lý, điều phối hoạt động, còn các chuyên gia AI Việt Nam trên toàn cầu là lực lượng triển khai, giảng dạy, nghiên cứu và tư vấn chính sách. Nếu được tổ chức bài bản, mạng lưới có thể hỗ trợ hình thành mô hình, nền tảng và sản phẩm AI mang tính chiến lược trong y tế, giáo dục, đô thị thông minh, an ninh mạng và dữ liệu quốc gia – những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp tới người dân và doanh nghiệp. Đây là nơi chúng ta sẽ thấy tác động cụ thể: dịch vụ công thông minh hơn, bệnh viện dùng AI để chẩn đoán và quản lý hồ sơ, trường học cá nhân hóa việc học, doanh nghiệp công nghệ có điểm tựa tri thức để cạnh tranh quốc tế. Cuối cùng, mạng lưới chỉ thành công nếu người dân cảm nhận được AI cải thiện đời sống chứ không dừng lại ở khẩu hiệu chiến lược.
