Khi Ngữ văn thôi là môn học thuộc lòng
Dạy học Ngữ văn sáng tạo là cách tổ chức việc đọc, viết và tiếp nhận văn chương sao cho học sinh không còn học thuộc lòng thụ động, mà được biến văn bản thành câu chuyện, sản phẩm và trải nghiệm gắn với đời sống, qua đó hình thành kỹ năng giao tiếp, tư duy phản biện và bản sắc văn hóa của chính mình. Môn Ngữ văn ở trường phổ thông lâu nay bị gắn với hình ảnh những trang sách dày, phân tích khuôn mẫu và kiểm tra ghi nhớ. Dự án học tập tích cực “Lê Quý Đôn RE:CODE – Giải mã di sản, kiến tạo tương lai” tại Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa, TPHCM) chứng minh một điều: khi văn chương bước ra khỏi trang giấy, học sinh lập tức bước lên sân khấu như những người kể chuyện tự tin, thay vì những “cỗ máy chép bài” mệt mỏi. Đây không phải hoạt động ngoại khóa bên lề, mà là một lựa chọn phương pháp kể chuyện trong lớp, đặt học sinh vào trung tâm của giáo dục văn học hiện đại.
Lê Quý Đôn RE:CODE: Từ câu hỏi gợi mở đến sân khấu 1.500 học sinh
Điểm xuất phát của dự án không phải là giáo án, mà là một câu hỏi: “Một nhà bác học của thế kỷ XVIII đã để lại điều gì cho chúng ta hôm nay?” Câu hỏi ấy buộc thầy và trò phải xem lại cách mình đang dạy và học văn: nếu chỉ đọc – chép, làm sao đối thoại được với một di sản 300 năm tuổi? Từ ngày 07/9 đến 05/10/2026, dự án được triển khai với quy mô cấp Cụm chuyên môn 5, biến toàn bộ hoạt động Ngữ văn thành một chuỗi trải nghiệm liên tục. Cao trào là Lễ báo cáo sáng 12/10, khi sân trường Lê Quý Đôn trở thành không gian trình diễn, giao lưu và lan tỏa tri thức, với hơn 1.500 học sinh reo hò cổ vũ cho những vở kịch, podcast, poster và tranh biện do chính các em tạo ra. Theo chuyên viên Ngữ văn Trần Tiến Thành, việc gắn dự án với danh nhân mà trường mang tên vừa giáo dục truyền thống, vừa khơi dậy tình cảm gắn bó của học sinh với ngôi trường mình đang theo học.
Ba “sân chơi” biến di sản 300 năm thành ngôn ngữ Gen Z
Nếu phải chọn một minh chứng thuyết phục cho giáo dục văn học hiện đại, thì cấu trúc ba nhóm hoạt động của Lê Quý Đôn RE:CODE chính là câu trả lời. Ở nhóm Học thuật – Khám phá, học sinh trực tiếp “phiên dịch” kho tàng tri thức của Lê Quý Đôn sang infographic, podcast, poster, truyện tranh, short clip, flashcard và các sản phẩm ứng dụng. Di sản 300 năm cất lời bằng ngôn ngữ Gen Z, không còn là những dòng thư tịch cổ khó hiểu mà là hình ảnh, âm thanh, dữ liệu số gần gũi với đời sống mạng xã hội. Nhóm Trải nghiệm – Sáng tác buộc học sinh nhập vai nhà khảo cứu: từ cảm hứng Kiến văn tiểu lục, các em viết những đoạn khảo cứu ngắn về hiện tượng đời sống, tập đối thoại và phản biện các vấn đề xã hội; từ Quế Đường thi tập, các em tạo ra tập thơ ngắn và bộ thẻ “Con đường công danh” nối ước mơ tuổi trẻ với chí hướng sĩ tử xưa. Nhóm Biểu diễn – Báo cáo đưa Ngữ văn lên sân khấu với chuỗi chủ đề “Tuổi thơ thần đồng”, “Lều chõng lên kinh”, “Ngòi bút trăm hoa”, “Tiếp bước tiền nhân”, nơi học sinh tự viết kịch bản, đóng kịch, hòa âm, biên đạo và thuyết trình.
Từ người học thụ động đến công dân biết kể chuyện và phản biện
Điều đáng nói nhất ở dự án học tập tích cực này không nằm ở sự phong phú của sản phẩm, mà ở sự thay đổi vai trò của học sinh. Thay vì tiếp nhận kiến thức theo lối đọc – ghi nhớ, các em chủ động tìm kiếm tư liệu, chọn lọc thông tin, xây dựng ý tưởng, chuyển hóa tri thức thành sản phẩm và trình bày trước cộng đồng. Khi phải đặt câu hỏi kiểu “Nếu Lê Quý Đôn ở thế kỷ XXI, cụ sẽ hỏi Google điều gì?”, học sinh buộc phải tư duy phản biện, so sánh bối cảnh lịch sử với hiện tại và định vị bản thân trong dòng chảy tri thức. Qua việc “mã hóa” lại di sản, dự án trao cho học sinh công cụ tư duy, kỹ năng làm việc nhóm và năng lực số, đồng thời thắp lên niềm tự hào dân tộc và khát vọng nắm bắt tri thức. Một vở kịch tái hiện hành trình đi sứ nhà Thanh, một cảnh vinh quy bái tổ, hay những trò chơi trí tuệ trong phần triển lãm không chỉ là tiết mục văn nghệ; đó là bài kiểm tra sống động về khả năng giao tiếp, hợp tác và bảo vệ quan điểm trước đám đông.
Bài học cho lớp Ngữ văn hiện đại: Hãy trả lại quyền kể chuyện cho học sinh
Lễ báo cáo dự án kết hợp 50 phút hoạt động sân khấu sôi động với 40 phút triển lãm – tương tác, và chưa dừng lại ở đó: góc triển lãm vinh danh Lê Quý Đôn tại thư viện, khu tự học sẽ kéo dài từ tháng 10 đến hết tháng 11/2026, trưng bày những sản phẩm xuất sắc nhất. Nghĩa là câu chuyện về nhà bác học không kết thúc sau một buổi báo cáo, mà tiếp tục sống trong không gian học đường. Đây là thông điệp rõ ràng cho mọi nỗ lực đổi mới dạy học Ngữ văn sáng tạo: nếu muốn môn Văn hấp dẫn, hiện đại và tràn đầy năng lượng, giáo viên phải dám mở không gian cho học sinh tự do sáng tạo. Phương pháp kể chuyện trong lớp – từ sân khấu hóa, podcast đến tranh biện – không phải “phụ kiện” trang trí, mà là cốt lõi của giáo dục văn học hiện đại: biến di sản thành chất liệu để người trẻ luyện tư duy, luyện tiếng nói và luyện bản lĩnh công dân. Khi văn chương bước ra khỏi trang sách để hiện diện trong đời sống học đường, Ngữ văn mới có cơ hội hình thành những người trẻ biết suy nghĩ độc lập, sáng tạo và trân trọng giá trị văn hóa dân tộc.
