Ngữ văn hiện đại: từ môn học thuộc lòng đến không gian kể chuyện
Dạy học Ngữ văn hiện đại là cách tổ chức lớp học để học sinh không chỉ đọc và phân tích văn bản, mà còn chuyển hóa văn chương, lịch sử và di sản thành câu chuyện của chính mình, thông qua các dự án sáng tạo lớp học, sản phẩm truyền thông, sân khấu hóa và hoạt động tương tác cộng đồng. Môn Ngữ văn hoàn toàn có thể trở nên hấp dẫn, hiện đại và tràn đầy năng lượng khi người thầy biết mở không gian cho học sinh tự do sáng tạo. Dự án “Lê Quý Đôn RE:CODE” tại Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa, TPHCM) là một minh chứng: từ ngày 07/9 đến 05/10/2026, tổ Ngữ văn đã biến di sản 300 năm thành chất liệu để hơn 1.500 học sinh tham gia, sáng tạo và kể chuyện theo ngôn ngữ thế hệ mình. Đây không phải hoạt động ngoại khóa bên lề, mà là cách tích hợp phương pháp giảng dạy văn học mới vào chương trình chính khóa, buộc chúng ta phải đặt lại câu hỏi: Ngữ văn nên rèn trí nhớ hay nuôi dưỡng tiếng nói cá nhân?
Lê Quý Đôn RE:CODE: khi di sản 300 năm nói bằng ngôn ngữ Gen Z
Điểm táo bạo của dự án sáng tạo lớp học “Lê Quý Đôn RE:CODE – Giải mã di sản, kiến tạo tương lai” nằm ở cách giáo viên chủ động trao quyền giải mã di sản cho học sinh. Thay vì áp đặt hình tượng danh nhân qua những mốc thời gian khô cứng, nhà bác học Lê Quý Đôn được khắc họa như một “Người Đồng Hành” thân thiện, bước vào thế giới Gen Z bằng infographic, podcast, poster, truyện tranh, short clip, flashcard và các sản phẩm ứng dụng. Theo cô Bùi Quỳnh Hương, dự án bắt đầu từ câu hỏi: “Một nhà bác học của thế kỷ XVIII đã để lại điều gì cho chúng ta hôm nay?”; từ đó, học sinh tiếp tục đặt câu hỏi: “Nếu Lê Quý Đôn ở thế kỷ XXI, cụ sẽ hỏi Google điều gì?”. Câu hỏi mang màu sắc thời đại ấy cho thấy: khi giáo viên hiện đại mở không gian tự do sáng tạo, di sản văn học không còn là “chữ nghĩa cổ” mà trở thành nội dung có thể chia sẻ trên mạng xã hội, trên sân khấu và trong các sản phẩm kể chuyện đa phương tiện.
Từ trang sách lên sân khấu: học sinh trở thành người kể chuyện
Điểm bứt phá của phương pháp giảng dạy văn học trong dự án này là kéo văn chương ra khỏi trang sách để bước lên sân khấu và vào đời sống học đường. Nhóm Biểu diễn – Báo cáo cho phép học sinh viết kịch bản, đóng kịch, hòa âm phối khí, biên đạo hát múa và thuyết trình; môn Văn lúc này không còn nằm trên trang giấy mà sống động qua từng giai điệu và lời thoại. Một vở kịch tái hiện hành trình Lê Quý Đôn đi sứ nhà Thanh đã tạo nên không khí reo hò, cổ vũ trên sân trường; qua diễn xuất và lời thoại, hình ảnh nhà bác học uyên thâm, bản lĩnh ngoại giao hiện lên rõ nét. Lễ báo cáo dự án sáng 12/10 biến sân trường thành không gian trình diễn với 50 phút hoạt động sân khấu sôi động và 40 phút triển lãm – tương tác, nơi những sản phẩm học tập xuất sắc được trưng bày và thảo luận công khai. Khi học sinh đứng trước đám đông để kể lại câu chuyện lịch sử, kỹ năng kể chuyện học sinh không còn là lý thuyết mà là trải nghiệm thực tế.
Kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện: giá trị thật của giờ Văn
Nếu chỉ nhìn Ngữ văn như môn học thuộc lòng, chúng ta bỏ lỡ cơ hội rèn những năng lực mà giáo dục hiện đại đòi hỏi. Trong dự án, học sinh không dừng lại ở việc đọc – chép hay ghi nhớ đơn thuần; các em chủ động tìm kiếm tư liệu, chọn lọc thông tin, xây dựng ý tưởng, chuyển hóa tri thức thành sản phẩm và trình bày trước cộng đồng. Nhóm Học thuật – Khám phá buộc các em phải “phiên dịch” kho tàng tri thức của danh nhân sang ngôn ngữ truyền thông hiện đại, trong khi nhóm Trải nghiệm – Sáng tác cho phép nhập vai, ghi chép khảo cứu đời sống, đối thoại và phản biện các vấn đề xã hội từ nhiều góc nhìn. Theo đánh giá của chuyên viên Ngữ văn Sở GD&ĐT TPHCM Trần Tiến Thành, hành trình dự án giúp học sinh rèn kỹ năng thu thập tài liệu, sáng tạo, thiết kế chương trình và làm việc nhóm. Nói cách khác, mỗi giờ Văn được thiết kế theo hướng này là một “phòng tập” kỹ năng giao tiếp, trình bày, hợp tác – những năng lực mà thị trường lao động và đời sống công dân đều cần.
Từ một dự án đến định hình tương lai môn Ngữ văn
Điều đáng nói là “Lê Quý Đôn RE:CODE” không dừng lại ở một ngày hội trình diễn. Góc triển lãm vinh danh Lê Quý Đôn tại thư viện và khu tự học kéo dài từ tháng 10 đến hết tháng 11/2026, tiếp tục trưng bày những sản phẩm học tập xuất sắc và tạo không gian tương tác lâu dài cho học sinh. Khi văn chương bước ra khỏi trang sách để hiện diện trong đời sống học đường, môn Ngữ văn mở rộng không gian giáo dục của mình, không chỉ bồi dưỡng năng lực đọc, viết và cảm thụ, mà còn góp phần hình thành những người trẻ biết suy nghĩ độc lập, sáng tạo và trân trọng các giá trị văn hóa dân tộc. Dự án hướng tới kỷ niệm 300 năm ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, nhưng tác động của nó vượt xa một cột mốc lễ kỷ niệm. Nó đặt ra chuẩn mực mới cho dạy học Ngữ văn hiện đại: phải gắn với di sản, với cộng đồng, với sân khấu và với những câu chuyện mà học sinh có thể kể lại bằng giọng nói của chính mình. Nếu các nhà trường coi đây là mô hình tham chiếu, Ngữ văn sẽ không còn là “môn khó nuốt” mà trở thành môn học giúp thế hệ Gen Z tìm vị trí của mình trong dòng chảy văn hóa.
