Du lịch cộng đồng bền vững: Không phải dựng nhà sàn rồi chờ khách
Du lịch cộng đồng bền vững ở miền núi là mô hình phát triển dựa trên tài nguyên thiên nhiên và văn hóa bản địa, trong đó người dân là chủ thể, vừa bảo tồn môi trường, gìn giữ bản sắc, vừa tạo chuỗi giá trị du lịch đa dạng để nâng cao sinh kế lâu dài cho cả cộng đồng thay vì chỉ một vài hộ làm homestay. Du lịch miền núi đang được xem như một hướng thoát nghèo cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhưng nếu tư duy vẫn là “xây vài homestay vùng núi rồi chờ khách đến” thì mô hình này sẽ nhanh chóng bộc lộ giới hạn. Khi khách chỉ đến ngủ, ăn rồi đi, dòng tiền mỏng, người dân dễ nản, còn tài nguyên thiên nhiên và văn hóa bị khai thác mà không được tái đầu tư.
Bản Ngàm: Cấm đánh cá để nuôi dưỡng tài nguyên và sức hút du lịch
Câu chuyện người Thái ở bản Ngàm lập quy ước cấm đánh bắt cá trên đoạn sông Luồng dài 4 km là một quyết định dũng cảm và có tầm nhìn xa. Trước đây, việc khai thác thiếu kiểm soát khiến nguồn cá suy giảm, nhiều loài tự nhiên trở nên khan hiếm. Thay vì tiếp tục “ăn dần vào vốn”, cán bộ thôn và các già làng họp dân, thống nhất cấm đánh bắt trên một đoạn sông, sau đó mở rộng khu vực bảo vệ khi nguồn cá phục hồi. Quy ước chỉ cho phép đánh bắt vào dịp lễ, Tết hoặc khi phục vụ sinh hoạt cộng đồng, đón những đoàn khách lớn, bằng dụng cụ truyền thống và chỉ bắt cá lớn, cá nhỏ được thả lại. Chính cách quản lý dựa vào cộng đồng này đã giúp đàn cá tự nhiên hồi sinh, tạo nên cảnh quan sông nước hấp dẫn, mở ra hướng du lịch cộng đồng bền vững cho bản vùng cao.
Từ bảo tồn sông Luồng đến xây chuỗi giá trị du lịch cho cả bản
Điểm đáng khen ở bản Ngàm là họ không dừng lại ở việc giữ cá rồi… để đó. Khi huyện có chủ trương phát triển du lịch cộng đồng, người dân bắt đầu chỉnh trang nhà cửa, cải tạo đường làng, giữ vệ sinh môi trường và sửa chữa nhà sàn để đón khách. Đến nay, bản có 12 hộ thường xuyên kinh doanh dịch vụ du lịch, cho khách lưu trú trong nhà sàn truyền thống, thưởng thức ẩm thực người Thái, đi bè luồng, quăng chài, câu cá theo sự tổ chức của cộng đồng. Quan trọng hơn, địa phương định hướng phát triển du lịch bản Ngàm theo hướng bền vững, lấy người dân làm chủ thể, kết hợp bảo vệ cảnh quan thiên nhiên với gìn giữ văn hóa Thái. Theo lãnh đạo xã, phát triển dịch vụ lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm trên sông không chỉ tạo sinh kế mới mà còn khuyến khích cộng đồng tiếp tục bảo vệ nguồn lợi thủy sản, giữ gìn môi trường sống. Đây là ví dụ rõ ràng cho thấy bảo tồn tài nguyên có thể trở thành nền tảng của chuỗi giá trị du lịch.
Du lịch miền núi: Chuỗi giá trị rộng hơn homestay vùng núi
Kinh nghiệm từ các bản như Nà Sự cho thấy, nếu chỉ tập trung xây dựng một vài homestay vùng núi để đón khách rồi coi những hộ trực tiếp làm du lịch là nhóm duy nhất được hưởng lợi thì chưa đủ. Một du khách đến bản làng có thể chi tiền cho phòng nghỉ, ăn uống, thuê xe, mua đồ lưu niệm, nông sản, sản phẩm thủ công hoặc sử dụng các dịch vụ trải nghiệm; dòng tiền từ một vị khách có thể tạo sinh kế cho rất nhiều hộ dân, thay vì chỉ chảy vào một số gia đình có nhà làm homestay. Người không trực tiếp làm du lịch vẫn có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị du lịch và được hưởng lợi từ lượng khách đến địa phương. Khi mỗi hộ cung cấp một loại sản phẩm hoặc dịch vụ, du lịch trở thành một phần của hệ sinh thái sinh kế rộng hơn, giúp cộng đồng giảm phụ thuộc vào lượng khách lưu trú và giữ được nghề truyền thống như trồng rau, chăn nuôi, dệt thủ công, chế biến thực phẩm.
Kết luận: Đặt người dân ở trung tâm, kết hợp bảo tồn và phát triển
Điểm chung của những mô hình du lịch cộng đồng bền vững là người dân được đặt ở vị trí trung tâm, vừa là chủ thể bảo tồn văn hóa, tài nguyên, vừa là người hưởng lợi từ chuỗi giá trị du lịch. Các chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng dân tộc thiểu số đã xác định rõ mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch. Nhưng bảo tồn không thể chỉ là trưng bày, mà phải là thực hành sống, truyền dạy và tạo sinh kế từ chính những giá trị đó. Bản Ngàm với quy ước cấm đánh cá trên sông Luồng, phục hồi nguồn cá tự nhiên để làm du lịch cộng đồng là minh chứng cho cách làm “giữ vốn để sinh lời” thay vì khai thác ngắn hạn. Nếu các bản miền núi coi tài nguyên thiên nhiên và văn hóa là tài sản chung, cùng nhau xây chuỗi giá trị du lịch, thì homestay chỉ là một mắt xích, không phải toàn bộ câu chuyện.
