Ung thư không chỉ là bệnh, mà còn là bài kiểm tra với cơ sở hạ tầng y tế
Khủng hoảng cơ sở hạ tầng điều trị ung thư Việt Nam là tình trạng hệ thống máy xạ trị ung thư, thiết bị chẩn đoán PET/CT và nguồn thuốc phóng xạ không đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của hàng trăm nghìn bệnh nhân, buộc các bệnh viện phải kéo dài giờ làm, cắt xén kỹ thuật chuyên môn và khiến quyền lợi khám chữa bệnh bị ảnh hưởng trực tiếp. Điều chúng ta đang chứng kiến tại các bệnh viện ung bướu không đơn thuần là quá tải, mà là một sự chậm trễ có hệ thống trong đầu tư, quy hoạch và vận hành, khiến những tiến bộ chuyên môn bị trói buộc bởi thiếu hụt máy móc và thuốc men. Khi ung thư tăng nhanh, một hệ thống y tế chậm chân đồng nghĩa với việc bệnh nhân phải đánh đổi thời gian sống lấy thời gian chờ. Theo số liệu được công bố, cả nước chỉ có khoảng 84 máy gia tốc xạ trị tuyến tính trong khi năm 2022 ghi nhận khoảng 180.480 ca ung thư mới. Nhiều phân tích trong nước cho thấy năng lực xạ trị hiện tại chỉ đáp ứng khoảng 60–70% nhu cầu, trong khi dữ liệu từ cơ quan quốc tế ước tính dịch vụ xạ trị mới đạt 25–50% tùy cách tính. Điều này giải thích vì sao tại các trung tâm ung bướu lớn, bệnh nhân phải xếp hàng dài, kéo từ sáng sớm đến khuya để chờ tới lượt được điều trị. Tình trạng thiếu hụt cơ sở hạ tầng y tế không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là vấn đề công bằng và nhân phẩm: liệu một bệnh nhân ung thư có quyền được tiếp cận điều trị đúng thời điểm hay phải chấp nhận sống chung với trì hoãn như một phần của phác đồ. Ở góc độ chuyên môn, xạ trị là một trong ba trụ cột của điều trị ung thư Việt Nam bên cạnh phẫu thuật và hóa trị, được xem là phần không thể thiếu của điều trị toàn diện. Khi trụ cột này lung lay vì thiếu máy xạ trị ung thư, toàn bộ chiến lược điều trị bị kéo theo, từ thời điểm mổ, liều hóa trị đến cơ hội kiểm soát bệnh lâu dài. Đây không còn là rủi ro cá biệt mà là nguy cơ có tính hệ thống, đặt ra câu hỏi: chúng ta chấp nhận tỷ lệ sống thêm của bệnh nhân thấp hơn chỉ vì đầu tư chậm trễ, hay dám nhìn thẳng để coi cơ sở hạ tầng ung thư là ưu tiên quốc gia chứ không phải một hạng mục chuyên ngành.
84 máy xạ trị cho 100 triệu dân: bài toán bất công thời gian
Nếu phải tóm lại bằng một con số, thì điều trị ung thư Việt Nam đang bị treo trên 84 máy xạ trị ung thư cho hàng trăm nghìn bệnh nhân mỗi năm. Khuyến cáo quốc tế đề xuất tối thiểu một máy xạ trị cho mỗi triệu dân, nghĩa là với khoảng 100 triệu dân, chúng ta cần ít nhất 100 máy gia tốc tuyến tính hiện đại. Việc dừng lại ở con số 84 không chỉ là thiếu hụt về mặt thống kê, mà là sự bất công về thời gian: thời gian chờ của bệnh nhân bị kéo dài, thời gian bệnh tiến triển thì không chờ ai. Tại một trong những bệnh viện ung bướu lớn nhất, hệ thống xạ trị phải hoạt động từ 5 giờ sáng đến 23 giờ đêm chỉ để cố gắng theo kịp nhu cầu điều trị. Bác sĩ buộc phải áp dụng phác đồ giảm phân liều cho những trường hợp phù hợp nhằm rút ngắn liệu trình, nhưng chính họ cũng thừa nhận đây là giải pháp tình thế, không thể dùng để "giảm tải" bằng mọi giá. Điều đáng lo ngại nhất trong quá tải xạ trị, như giới chuyên môn đã nhấn mạnh, không chỉ là bệnh nhân phải chờ lâu, mà là xạ trị là điều trị phụ thuộc thời điểm: trễ vài tuần trong chuỗi phẫu thuật – hóa trị – xạ trị có thể làm đảo lộn toàn bộ kế hoạch điều trị, ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. Một câu nói xứng đáng được trích lại là: "Năng lực xạ trị hiện nay mới đáp ứng khoảng 60–70% nhu cầu, trong khi nhiều đánh giá quốc tế cho thấy con số thực tế chỉ 25–50%". Sự chênh lệch này cho thấy chúng ta còn chưa dám nhìn đầy đủ vào quy mô thiếu hụt cơ sở hạ tầng y tế. Thay vì chỉ đếm thêm máy, điều mà giới chuyên môn kêu gọi là phải có quy hoạch quốc gia cho xạ trị trong 5–10 năm tới: mỗi vùng cần bao nhiêu máy, kỹ thuật gì, nhân lực ra sao và phân bổ thế nào để bệnh nhân được tiếp cận trong thời gian hợp lý. Chậm quy hoạch ở cấp hệ thống tức là bắt bệnh nhân gánh chi phí thời gian bằng chính sức khỏe và hy vọng sống của họ.
Máy PET/CT trùm mền: khi tiến bộ chẩn đoán bị khóa bởi thiếu thuốc phóng xạ
Nếu xạ trị là trụ cột điều trị thì máy PET/CT là đôi mắt của ngành ung bướu: nó cho phép bác sĩ đánh giá đồng thời cấu trúc giải phẫu và biến đổi chuyển hóa của tổn thương, chỉ với một lần chụp toàn thân. Thế nhưng tại nhiều bệnh viện lớn, hệ thống PET/CT đang phải "trùm mền" vì thiếu thuốc phóng xạ, như đồng vị 18F-FDG dùng cho ghi hình. Khi lò Cyclotron của một bệnh viện trọng điểm ở phía Nam bị hư hỏng và dừng sản xuất năm 2025, toàn bộ hệ thống PET/CT tại các bệnh viện ung bướu và một số bệnh viện tuyến cuối khác rơi vào tình trạng tê liệt. Đây là minh chứng rõ nhất cho việc chỉ cần một mắt xích trong chuỗi thuốc phóng xạ bị gãy, cả hệ thống chẩn đoán tiên tiến lập tức đứng hình. Hệ quả rất cụ thể: bệnh nhân phải quay về với CT, MRI, xạ hình xương hoặc các phương tiện khác – những công cụ hữu ích nhưng không thể thay thế PET/CT trong nhiều tình huống chuyên sâu. Quyền lợi của người bệnh có bảo hiểm y tế cũng bị ảnh hưởng, vì PET/CT vốn nằm trong danh mục được chi trả, nhưng lại không thể thực hiện khi hệ thống thuốc phóng xạ đứt đoạn. Một bác sĩ ung bướu đã thẳng thắn: "Không có PET/CT là một hạn chế rất lớn. Đây cũng là quyền lợi của người bệnh, nhất là khi kỹ thuật này được bảo hiểm y tế thanh toán". Điều trớ trêu là có bệnh viện đã lắp đặt sẵn hai hệ thống PET/CT, có cả khu boongke xạ trị và y học hạt nhân dưới tầng hầm, nhân sự đã được đào tạo vận hành Cyclotron, nhưng máy vẫn phải nằm phủ bụi vì thiếu hệ thống sản xuất thuốc phóng xạ tại chỗ. Khi cơ sở hạ tầng y tế được xây dựng mà không đi cùng chuỗi cung ứng thuốc phóng xạ và cơ chế đầu tư lò Cyclotron, chúng ta tạo ra những "bệnh viện nửa vời": hoành tráng về mặt xây dựng, nhưng quyền lợi thực tế của bệnh nhân thì bị treo trên một chiếc máy chưa có thuốc để chạy.
TP.HCM cần 3–4 lò Cyclotron: phép thử cho ý chí đầu tư công
Không thể nói về khủng hoảng máy PET/CT mà bỏ qua điểm nghẽn Cyclotron – lò sản xuất thuốc phóng xạ. Với dân số khoảng 16 triệu người và nhu cầu chụp PET/CT trung bình 30–35 ca mỗi máy mỗi ngày tại các trung tâm ung bướu lớn, ngành y tế thành phố đã chính thức thừa nhận TP.HCM cần 3–4 hệ thống Cyclotron để đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh. Thế nhưng đến nay, thành phố mới chỉ có một bệnh viện được trang bị Cyclotron và hệ thống này lại đang bị gián đoạn. Điều này biến cả vùng phía Nam thành "vùng trũng" về dược chất phóng xạ, buộc các bệnh viện phải lệ thuộc vào một nguồn cung đơn lẻ – một lựa chọn thiếu an toàn cho một dịch vụ mang tính sống còn. Mới đây, Sở Y tế thành phố đã có công văn gửi cơ quan tài chính đề nghị phối hợp hoàn chỉnh hồ sơ thẩm định chủ trương đầu tư dự án mua sắm hệ thống Cyclotron và máy gia tốc tuyến tính một mức năng lượng cho cơ sở 2 của một bệnh viện ung bướu. Song song đó, ngành y tế thành phố cũng đăng ký 5 dự án đầu tư công trọng điểm cho lĩnh vực ung bướu, với tổng vốn dự kiến hơn 5.000 tỉ đồng, bao gồm khu tầm soát bằng công nghệ cao, thiết bị chuyên môn, hệ thống Cyclotron, máy gia tốc tuyến tính và trung tâm xạ trị proton cùng khu phụ trợ. Dự án mua sắm thiết bị y tế chuyên môn đã được UBND thành phố phê duyệt chủ trương đầu tư và dự kiến đấu thầu chậm nhất trong quý I/2027. Nhìn trên giấy tờ, đây là bước tiến đáng kể. Nhưng câu hỏi cần đặt ra là: liệu những dự án Cyclotron và máy gia tốc tuyến tính có được triển khai đủ nhanh để đuổi kịp tốc độ gia tăng ung thư, hay lại trở thành những bản quy hoạch đẹp nằm trên giấy? Đầu tư công trong y tế ung bướu sẽ là phép thử cho việc chúng ta coi bệnh nhân ung thư là ưu tiên ngân sách hay là nhóm có thể chờ thêm vài năm. Nếu các lò Cyclotron tiếp tục chậm trễ, thì mỗi ngày trôi qua với máy PET/CT trùm mền chính là một ngày bệnh nhân mất đi cơ hội được chẩn đoán chính xác và điều trị kịp thời.
Kết luận: Từ hàng chờ xạ trị đến quyền được điều trị đúng lúc
Những hàng dài bệnh nhân ung thư chờ đợi đến 23 giờ đêm để xạ trị không phải là hình ảnh "hy sinh đáng tự hào", mà là lời cảnh báo lạnh lùng về một hệ thống đang vận hành vượt quá giới hạn an toàn. Khi máy xạ trị ung thư thiếu, máy PET/CT phải trùm mền vì thiếu thuốc phóng xạ, còn Cyclotron thì chưa kịp xây, chúng ta không chỉ nói đến thiếu hụt cơ sở hạ tầng y tế, mà là sự từ chối quyền được điều trị đúng lúc của hàng chục nghìn bệnh nhân mỗi năm. Điều trị ung thư Việt Nam sẽ không thể nâng chất nếu vẫn tiếp cận theo kiểu chắp vá: thêm vài máy lẻ tẻ, sửa một lò Cyclotron khi đã hỏng, rồi lại để bệnh nhân tự xoay xở giữa những lựa chọn thiếu hụt. Cần một cách nhìn mới: coi thời gian chờ đợi như một chỉ số chất lượng điều trị, coi công bằng tiếp cận xạ trị và PET/CT như thước đo của chính sách y tế. Đầu tư thêm máy xạ trị, xây 3–4 lò Cyclotron, hoàn thiện các dự án hơn 5.000 tỉ đồng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm với quy hoạch 5–10 năm rõ ràng, phân bổ nhân lực hợp lý và cơ chế vận hành minh bạch. Người bệnh ung thư có quyền được bước vào phòng xạ trị hoặc PET/CT đúng lúc bác sĩ chỉ định, không phải chạy đua với danh sách chờ kéo từ tờ mờ sáng đến tận khuya. Khi chúng ta đặt quyền đó ở trung tâm mọi quyết định đầu tư, thì những con số 84 máy xạ trị hay 3–4 lò Cyclotron mới trở thành cam kết thực sự, chứ không còn là thống kê khô khan trên các báo cáo.
