Tài xế Grab tắt app: Không chỉ là chuyện vài phần trăm chiết khấu
Cuộc kêu gọi tài xế Grab tắt app là hành động nhiều tài xế cùng đồng loạt ngừng bật ứng dụng trong một khoảng thời gian nhất định để phản đối chính sách phí, yêu cầu minh bạch chi phí nền tảng và đòi hỏi những quyền lợi lao động gig vốn lâu nay chưa được pháp luật bảo vệ đầy đủ.
Trong hai ngày 12–13/9, một nhóm tài xế đã kêu gọi tắt ứng dụng, tạo thành một cuộc “đình công” trên không gian số, nhằm phản đối giá cước, chính sách phí Grab và đặc biệt là mức thu nhập thực nhận sau khi trừ chiết khấu. Vấn đề không chỉ là mức chiết khấu cao, mà là cảm giác bị hút kiệt sức lao động trong khi không có công cụ thương lượng hay bảo vệ. Grab tăng phí nền tảng và áp dụng “phí sử dụng ứng dụng linh động”, kéo theo mức chiết khấu có khi lên tới 45%, khiến nhiều cuốc xe tài xế chỉ nhận gần một nửa số tiền khách trả. Đây là tín hiệu rõ ràng: nếu không có cải cách pháp lý Grab và các nền tảng tương tự, lao động gig sẽ còn tiếp tục bị đẩy vào thế yếu.
Chiết khấu cao, thu nhập thấp: Khi sức lao động bị rẻ rúng
Mấu chốt của làn sóng tài xế Grab tắt app nằm ở chính sách phí Grab và cách phân chia tiền công. Với cách tính mới, mức chiết khấu có thể lên đến 45%, khiến thu nhập thực nhận giảm mạnh. Có chuyến xe gần 10km, tài xế chỉ nhận chưa đến 27.000 đồng; cuốc gần 7km có người chỉ được chưa tới 12.000 đồng. Những con số này làm bùng lên câu hỏi nhức nhối: họ chạy để kiếm sống hay chạy để nuôi ứng dụng trong điện thoại.
Một tài xế chia sẻ mỗi ngày phải “vắt kiệt sức trên yên xe” 10 tiếng, đối mặt nguy cơ tai nạn, nhưng thu nhập chỉ vài trăm nghìn, không đủ nuôi gia đình 3 miệng ăn. Trong khi đó, họ vẫn phải tự bỏ tiền mua xe, tự gánh xăng dầu, bảo dưỡng, khấu hao và mọi rủi ro, còn nền tảng thu phí nền tảng cao mà không cần chịu trách nhiệm tương xứng. Cách các thuật toán phân chuyến dường như ưu tiên tối đa lợi nhuận cho nền tảng, đẩy tài xế vào tình trạng “làm nhiều hưởng ít”, thiếu cả minh bạch chi phí nền tảng lẫn sự tôn trọng tối thiểu đối với sức lao động của con người.
Đình công hay không đình công: Khoảng trống pháp lý với lao động gig
Điều trớ trêu là hành động tài xế Grab tắt app tập thể về mặt thực tế rất giống một cuộc đình công, nhưng về pháp lý lao động lại không được coi là đình công. Lý do nằm ở cách các nền tảng thiết kế quan hệ pháp lý: Grab coi tài xế là “đối tác”, chứ không phải “người lao động”; hợp đồng ký kết không phải hợp đồng lao động, nên Bộ luật Lao động hiện hành không bao quát được quan hệ này.
Đình công theo luật phải do tổ chức đại diện người lao động có quyền thương lượng tập thể tổ chức và lãnh đạo; trong khi tài xế Grab vừa không có công đoàn, vừa không có cơ chế góp ý với chính sách của hãng. Họ bị buộc phải tuân thủ mọi quy định đơn phương, nhưng lại không có công cụ phản biện tập thể hợp pháp. Đây là nghịch lý: hàng nghìn người có thể đồng loạt ngừng làm để phản đối điều kiện kiếm sống của mình, nhưng về mặt pháp lý hành động ấy không phải đình công, kéo theo quyền thương lượng gần như bằng không.
Minh bạch chi phí nền tảng: Đòi hỏi chính đáng chứ không phải “đòi hỏi quá mức”
Cuộc khủng hoảng này đặt ra câu hỏi thẳng thắn: Grab đang chia phần như thế nào giữa mình, tài xế và khách? Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nền tảng đang hưởng lợi từ cả cơ sở kinh doanh, khách hàng và tài xế, nhưng tỷ lệ chia lại quá chênh lệch với người trực tiếp lao động. Một cuốc xe cả chục km, nhưng bằng cách nào đó thuật toán chỉ tối ưu lợi nhuận cho hãng, còn tài xế nhận về khoản tiền ít ỏi, khó đảm bảo mức sống tối thiểu.
Người lao động không chỉ cần công việc, họ cần cả sự tôn trọng, tính minh bạch và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng. Khi giá cước, phí nền tảng, thưởng, phạt và thuật toán phân chuyến đều là “hộp đen”, tài xế không thể biết mình đang bị trừ những gì. Khi quyền thương lượng duy nhất là rủ nhau tắt app, quan hệ này đã lệch hẳn về phía nền tảng. Một câu nói đáng trích là: “Nếu pháp luật chỉ cho họ quyền tự do tắt ứng dụng, công cụ thương lượng mạnh nhất của họ cuối cùng vẫn chỉ là hô hào cùng nhau tắt app”.
Cải cách pháp lý Grab và kinh tế nền tảng: Đã đến lúc dừng coi tài xế là ‘vô hình’
Làn sóng tài xế Grab tắt app không nên bị thu nhỏ thành tranh cãi vài phần trăm chiết khấu; đây là hồi chuông cảnh báo về một khoảng trống pháp lý lớn trong kinh tế nền tảng. Luật Công đoàn 2024 đã bước đầu ghi nhận nghiệp đoàn cơ sở có thể tập hợp những người làm việc không có quan hệ lao động cùng ngành, cùng nghề. Nhưng từ quyền tập hợp đến một cơ chế thương lượng thực chất vẫn còn rất xa, vì cơ chế đình công vẫn xây trên nền quan hệ lao động truyền thống.
Trong một đề án về kinh doanh có trách nhiệm, Chính phủ đã đặt vấn đề nghiên cứu chính sách bảo vệ quyền lợi lao động tự do như lái xe công nghệ trong quan hệ với công ty nền tảng. Từ đây, đề xuất quan trọng là xây dựng cơ chế pháp lý riêng cho quan hệ giữa người làm việc trên nền tảng và doanh nghiệp nền tảng. Nghĩa là không buộc mọi tài xế trở thành nhân viên, nhưng phải có khung luật bảo đảm họ được thương lượng về chính sách phí Grab, được bảo vệ trước các quyết định thuật toán và có tiếng nói khi quyền lợi bị xâm hại. Nếu không, mỗi cuộc tắt app hôm nay chỉ là lời báo trước cho những bất ổn xã hội lớn hơn trong tương lai gần.
