Cuộc tắt app cho thấy kinh tế nền tảng đang mắc kẹt
Cuộc tranh cãi về chiết khấu Grab, việc một bộ phận tài xế Grab tắt app phản đối và phản ứng của khách hàng trước giá cước xe công nghệ đang phơi bày thế kẹt của mô hình nền tảng gọi xe, nơi ba bên – nền tảng, tài xế và hành khách – cùng phụ thuộc vào nhau nhưng lại muốn những điều gần như đối nghịch về thu nhập, giá cả và mức đầu tư vận hành.
Trong hai ngày 12 và 13/9, một số tài xế Grab chủ động tắt ứng dụng, ngừng nhận chuyến như một hình thức đình công nhằm phản đối chiết khấu và cách tính cước phí. Trên mạng xã hội, nhiều bài viết dùng những từ nặng nề như “tê liệt”, “đình công”, “đồng loạt tắt app” để mô tả tình hình. Dù thực tế, các dịch vụ trên ứng dụng vẫn được phía nền tảng khẳng định là “ổn định” và “hoạt động bình thường” trong thời điểm này.
Mâu thuẫn tưởng như chỉ là chuyện nội bộ giữa một công ty và “đối tác” của họ, nhưng lại nhanh chóng trở thành vấn đề công cộng: cơ quan quản lý để ý, người dùng băn khoăn, còn cộng đồng tài xế chia rẽ giữa việc tiếp tục chạy xe hay cùng nhau gây sức ép. Đó không còn là câu chuyện của một ứng dụng, mà là lời cảnh báo cho cả nền kinh tế nền tảng.
Chiết khấu Grab và thu nhập tài xế: khi con số đẹp chỉ nằm trên ứng dụng
Tranh cãi hiện tại bùng lên từ chính sách chiết khấu Grab linh hoạt theo từng chuyến, khiến nhiều tài xế cho rằng phần thực nhận trên mỗi cuốc giảm đáng kể, chỉ còn khoảng 50–75% cước phí, thay vì 67–73% như trước. Theo một thống kê, mức thực nhận của tài xế từ thời điểm nền tảng này mới vào thị trường đến nay đã đi từ 85% xuống còn 50–75% với xe hai bánh và 55–75% với xe bốn bánh. Con số trên app vì thế ngày càng xa với cảm nhận thu nhập thực tế.
Ở chiều ngược lại, nền tảng tăng phí nền tảng: với xe máy tăng thêm 1.000 đồng mỗi cuốc, với ô tô tăng 1.000–5.000 đồng mỗi chuyến. Đồng thời, cơ cấu giá cước xe công nghệ ngày càng phức tạp, với nhiều khoản phụ phí như thời tiết xấu, phí chờ, bảo hiểm, trung hòa carbon, thêm điểm dừng hay đổi điểm đến. Hành khách thấy tổng tiền đi xe cao hơn, tài xế lại thấy phần mình nhận ít đi – khoảng trống chênh lệch này trở thành tâm điểm nghi ngờ.
Một tài xế có hơn một thập kỷ chạy xe công nghệ cho biết năm 2015, mỗi kilomet anh nhận 3.000 đồng, nay một số cuốc chỉ còn khoảng 2.000 đồng mỗi kilomet, trong khi chi phí xăng và sinh hoạt tăng mạnh. Anh mô tả cảnh phải làm 13–15 giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần, để đạt mức thu nhập mà nếu chia bình quân theo 8 giờ chuẩn thì không hề cao. Câu nói “chúng tôi chỉ có quyền tự do mở app để bán sức rẻ mạt” trong hội thảo về an sinh tài xế là một lời tố cáo chua chát về chất lượng việc làm trên nền tảng.
Hành khách đứng giữa: giá cước tăng, lựa chọn giảm
Nhìn từ phía hành khách, câu chuyện chiết khấu Grab có vẻ xa xôi, nhưng nó phản chiếu trực tiếp vào giá cước xe công nghệ. Mỗi lần phí nền tảng tăng, mỗi loại phụ phí được thêm vào, con số cuối cùng mà người dùng phải trả đều tăng lên theo. Khi giá cước tăng, khách hàng sẽ cân nhắc chuyển sang phương thức di chuyển khác hoặc sang ứng dụng khác nếu mức chênh lệch đủ lớn.
Điều trớ trêu là, hành khách càng quen với việc đặt xe nhanh, rẻ, có sẵn tài xế mọi lúc, họ càng khó chấp nhận ý tưởng rằng thứ “tiện nghi rẻ tiền” đó thực ra đang dựa trên giờ làm việc kéo dài và mức an sinh bấp bênh của hàng trăm nghìn tài xế. Tại TP.HCM, nơi có khoảng 400.000 người làm nghề xe ôm công nghệ, mọi thay đổi về giá cước hay nguồn cung tài xế đều có thể tác động tức thì đến chuyện đi lại của cả thành phố.
Về phía nền tảng, nếu chiều lòng tài xế bằng cách giảm chiết khấu, phải chăng giá cước sẽ còn tăng nhanh hơn? Và nếu cố giữ giá thấp để hút khách, ai là người phải gánh phần rủi ro còn lại? Kinh tế nền tảng thường che giấu những câu hỏi này sau giao diện bóng bẩy và khuyến mãi, nhưng các cuộc tắt app cho thấy người dùng không thể đứng mãi ở vị trí “khán giả vô can” trong cuộc thương lượng ba bên.
Nền tảng gọi xe: chia sẻ giá trị hay chuyển giao rủi ro?
Các nền tảng gọi xe luôn nhấn mạnh rằng chiết khấu được dùng để duy trì hệ thống, đầu tư công nghệ và nộp thuế. Thực tế, mỗi ứng dụng có công thức chiết khấu khác nhau, tuổi đời, thị phần và mô hình vận hành khác nhau, dẫn tới mức phần trăm mà tài xế nhận cũng không giống nhau. Một tài xế nhận 70% của cuốc 50.000 đồng chưa chắc có thu nhập tốt hơn người nhận 60% của cuốc 70.000 đồng; thời gian di chuyển, thời gian chờ, quãng đường chạy rỗng, xăng xe, khấu hao đều làm biến dạng con số trên hợp đồng.
Điều đáng bàn hơn là cách nền tảng phân chia giá trị và rủi ro trong quan hệ ba bên: nền tảng, người cung cấp dịch vụ và người sử dụng dịch vụ. Trong mô hình này, rủi ro không biến mất; nó chỉ được chuyển từ bên này sang bên khác. Khi đơn hàng ít, tài xế chịu thu nhập bấp bênh; khi chi phí vận hành tăng, khách hàng chịu giá cước cao hơn; còn nền tảng luôn cố giữ biên lợi nhuận đủ cho tham vọng mở rộng. “Tài xế luôn muốn thu nhập cao hơn, khách hàng muốn giá rẻ hơn, còn nền tảng vẫn phải đầu tư và cần sinh lời” – đây không phải khẩu hiệu, mà là công thức xung đột thường trực của kinh tế nền tảng.
Việc Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia yêu cầu các doanh nghiệp cung cấp tài liệu về quy trình định giá, mức phí, tỷ lệ chiết khấu để đánh giá tính minh bạch và tuân thủ pháp luật cạnh tranh cho thấy cuộc chơi đã bước sang giai đoạn mới. Khi nhà nước buộc các nền tảng phải lộ diện thuật toán và cơ chế khấu trừ, câu hỏi không chỉ là “chiết khấu bao nhiêu là hợp lý”, mà là liệu mô hình chia sẻ hiện tại có đang đẩy một bên vào thế yếu buộc phải gánh phần lớn rủi ro của thị trường.
Không có đáp án hoàn hảo, nhưng có những ranh giới cần được vạch rõ
Thực tế cho thấy, chưa có lời giải thỏa đáng để đồng thời làm hài lòng tài xế, giữ giá rẻ cho khách và đảm bảo lợi nhuận cho nền tảng. Mối quan hệ ba bên trong kinh tế nền tảng vẫn là bài toán khó, không chỉ với một ứng dụng mà với cả hệ sinh thái. Nỗ lực của các tài xế khi tắt app, kêu gọi nhau tắt chế độ GrabBike Tiết Kiệm, hay sự lên tiếng của cơ quan quản lý, đều là dấu hiệu rằng “hợp đồng xã hội” giữa ba bên đang cần được viết lại.
Trong ngắn hạn, mọi bên có thể tiếp tục sống chung với sự bất mãn: tài xế chạy nhiều hơn để bù thu nhập, khách hàng săn khuyến mãi, nền tảng xoay sở giữa khuyến mãi và tăng phí. Nhưng về lâu dài, nếu không có khung pháp lý rõ về trách nhiệm an sinh cho tài xế, nghĩa vụ minh bạch giá với khách và giới hạn chiết khấu cho nền tảng, từng cuộc khủng hoảng nhỏ sẽ lại lặp lại dưới nhiều hình thức khác nhau.
Điều cần đặt ra bây giờ không phải là chọn đứng về phía ai, mà là vẽ lại đường ranh: đâu là mức chiết khấu Grab có thể chấp nhận trong một thị trường cạnh tranh; đâu là chuẩn tối thiểu về thu nhập và bảo hiểm mà một người làm việc 13–15 giờ mỗi ngày phải được hưởng; và đâu là mức giá cước xe công nghệ mà xã hội sẵn sàng trả để đổi lấy sự tiện lợi. Khi chưa trả lời được các câu hỏi đó, mỗi lần tài xế Grab tắt app sẽ tiếp tục là lời nhắc rằng nền kinh tế nền tảng đang phát triển nhanh hơn khả năng bảo vệ công bằng cho những người vận hành nó.
