Cuộc tắt app Grab: không chỉ là chuyện chiết khấu
Cuộc tắt ứng dụng của tài xế Grab là hành vi nhiều tài xế đồng loạt tạm ngừng bật app trong một khoảng thời gian nhất định để phản đối chính sách chiết khấu, cách tính thu nhập và cách chia sẻ tiền giữa nền tảng công nghệ và người cung cấp dịch vụ, qua đó gây sức ép buộc nền tảng đàm phán lại các điều kiện hợp tác.
Điểm mấu chốt của đợt tài xế Grab tắt app là sự bất mãn với chiết khấu Grab và thu nhập thực nhận khó dự đoán. Có tài xế phản ánh có những cuốc xe bị trừ tới 40–46%, khiến phần còn lại sau chi phí vận hành quá thấp so với công sức. Đây không chỉ là tranh cãi về vài phần trăm hoa hồng, mà là cảm giác bị lệ thuộc vào một chính sách giá nền tảng thiếu minh bạch, khó kiểm chứng. Khi mưu sinh phụ thuộc vào từng cuốc xe, việc không tính được mình sẽ nhận bao nhiêu là một rủi ro lớn, và hành động tắt app tập thể vì thế trở thành lời cảnh báo rằng mô hình hiện tại đang mất cân bằng quyền lợi.
Quan hệ tài xế – nền tảng: lao động hay “đối tác” dân sự?
Tranh cãi lớn nhất xoay quanh câu hỏi: tài xế công nghệ là người lao động hay chỉ là “đối tác” dân sự của nền tảng? Luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh đây là một dạng quan hệ pháp lý mới, chưa được pháp luật hiện hành điều chỉnh đầy đủ. Về giấy tờ, hợp đồng Grab ký với tài xế thường được gọi là hợp đồng hợp tác, cung ứng dịch vụ, tránh dùng khái niệm hợp đồng lao động để né các nghĩa vụ với người lao động.
Nhưng thực tế, nền tảng kiểm soát rất sâu: từ mức chiết khấu Grab, thuật toán phân cuốc, đến các điều kiện giao dịch chung mà tài xế chỉ có thể “chấp nhận toàn bộ hoặc rời đi”. Nếu xét theo Bộ luật Lao động 2019 với tiêu chí có trả công, có sự quản lý, điều hành, giám sát, nhiều tài xế có thể đang ở “ranh giới xám”. Khi pháp luật chưa định danh rõ, quyền lợi lao động như bảo hiểm, thương lượng tập thể, cơ chế khiếu nại… đều rơi vào vùng mơ hồ, và bên yếu thế chính là người cầm lái.
Tắt app có phải đình công? Khoảng trống bảo vệ quyền lợi lao động
Nhiều người ví việc tài xế Grab tắt app như một cuộc đình công. Luật sư Hoàng Hà nhìn nhận hành vi này “rất giống đình công” về mặt thực tế: nhiều người cùng ngừng làm việc, cùng phản đối một chính sách, cùng mong doanh nghiệp thay đổi. Tuy nhiên, theo Bộ luật Lao động, đình công phải do người lao động thực hiện, có tổ chức đại diện và diễn ra trong một quan hệ lao động được thừa nhận.
Khi tài xế bị xếp vào nhóm “đối tác” chứ không phải người lao động, cuộc tắt app không được coi là đình công hợp pháp và cũng không có khung pháp lý riêng để bảo vệ. Grab tuyên bố không áp dụng chế tài nếu tài xế tạm ngừng hoạt động, nhưng thực tế, không có cơ chế nào bảo đảm tài xế được thương lượng tập thể về chiết khấu, chính sách giá nền tảng hay cách phân chia tiền. Họ có thể tắt app, nhưng tiếng nói vẫn lẻ loi, vì luật chưa công nhận họ là một bên có quyền tập thể rõ ràng.
Minh bạch chiết khấu và vai trò của cơ quan quản lý
Sau làn sóng tài xế Grab tắt app, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia đã yêu cầu Grab cung cấp hồ sơ để rà soát chính sách giá cước và tỷ lệ chiết khấu. Đây là bước đi quan trọng, vì nó thừa nhận rằng chính sách giá nền tảng không thể chỉ là “chuyện nội bộ doanh nghiệp”. Khi một bên giữ quyền đặt điều kiện giao dịch chung cho hàng trăm nghìn người, vấn đề cạnh tranh và bảo vệ người yếu thế phải được xem xét.
Một số chuyên gia chỉ ra cả hai phía đều phải thay đổi. Doanh nghiệp phải minh bạch hơn trong cách truyền đạt chi phí, thu nhập thực nhận, tránh tình trạng tài xế không hiểu hoặc hiểu sai khi chấp nhận điều khoản. Ngược lại, tài xế cần đọc kỹ, lưu trữ bằng chứng, chủ động phản ánh có hệ thống, thay vì chỉ bức xúc trên mạng xã hội. Nhưng nếu chỉ dựa vào thiện chí, cán cân sẽ luôn nghiêng về nền tảng; muốn thay đổi cần khung pháp lý buộc doanh nghiệp phải công khai rõ ràng mọi khoản khấu trừ.
Cần cơ chế chia sẻ tiền thống nhất và luật mới cho lao động nền tảng
Tranh cãi không dừng ở việc nền tảng giữ 20%, 25% hay 30%, mà ở chỗ tài xế không đoán được mình sẽ nhận bao nhiêu mỗi cuốc. Có nền tảng cho biết với mỗi 100.000 đồng giá trị chuyến đi tại Hà Nội, tài xế nhận 63.600 đồng, nền tảng giữ 30.300 đồng và 6.100 đồng là thuế thu hộ; tại TP.HCM, tài xế nhận 69.400 đồng, nền tảng giữ 23.900 đồng và 6.700 đồng là phần thuế thu hộ. Những con số này cho thấy mô hình chia sẻ tiền rất phức tạp và thay đổi theo địa bàn, khiến tranh chấp dễ phát sinh nếu thiếu minh bạch.
Đã đến lúc bàn nghiêm túc về một cơ chế tỉ lệ ăn chia thống nhất, công khai cho các hãng xe công nghệ, hoặc tối thiểu là chuẩn minh bạch áp dụng chung: tài xế phải biết rõ chiết khấu Grab, các khoản thu hộ, thuế và phần thực nhận trước khi nhận cuốc. Quan trọng hơn, cần sửa luật để ghi nhận một dạng quan hệ lao động mới – lao động nền tảng – với mức bảo hiểm, quyền thương lượng tập thể và cơ chế giải quyết tranh chấp riêng. Nếu không, mỗi lần tài xế Grab tắt app, xã hội lại lặp lại câu hỏi cũ: họ là đối tác kinh doanh hay là người lao động đang bị bỏ rơi ngoài lề pháp luật?
