Gạo chất lượng cao mở lối tăng trưởng mới cho xuất khẩu

Từ sản lượng sang giá trị

Gạo chất lượng cao là phân khúc lúa gạo được định vị bằng chất lượng sản phẩm, nguồn gốc minh bạch và quy trình sản xuất đáp ứng yêu cầu của người mua, thay vì chỉ cạnh tranh bằng khối lượng. Với xuất khẩu gạo Việt Nam, đây không còn là hướng đi phụ: ngành đang cần chuyển trọng tâm sang giá trị để giảm lệ thuộc vào đà tăng sản lượng. Việt Nam được mô tả là nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới, vượt Thái Lan; nhưng vị trí này chưa bảo đảm giá trị xuất khẩu sẽ tăng đều. Năm 2025, lượng gạo xuất khẩu đạt 8,06 triệu tấn, còn trong 10 tháng năm 2026, sản lượng khoảng 6,8 triệu tấn và kim ngạch 3,31 tỷ USD, giảm lần lượt 4,6% và 9,7% so với cùng kỳ. Kim ngạch giảm nhanh hơn lượng hàng là dấu hiệu đáng chú ý: bán được nhiều chưa đồng nghĩa thu về giá trị tương xứng. Lợi thế tiếp theo phải đến từ chất lượng, nguồn gốc và khả năng giữ giá trị qua từng đơn hàng.

Cơ cấu sản phẩm đang đổi hướng

Dữ liệu công bố tháng 10/2026 cho thấy gạo thơm và gạo chất lượng cao chiếm gần 68% tổng lượng xuất khẩu, trong khi gạo trắng phổ thông còn hơn 19%. Đây là bước chuyển có ý nghĩa: ngành đang dịch khỏi cuộc đua chủ yếu dựa trên hàng phổ thông để tiếp cận phân khúc coi trọng chất lượng, xuất xứ và cách thức canh tác. Khoảng 70.000 tấn gạo thuộc Đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao đã được cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Dấu mốc này cho thấy sản xuất bền vững có thể trở thành một phần của giá trị sản phẩm, nhưng nhãn hiệu tự nó chưa đủ để thuyết phục người mua trả giá trị cao hơn. Doanh nghiệp còn phải giải thích rõ tiêu chuẩn, chứng minh nguồn gốc và duy trì chất lượng ổn định. Nếu không, tỷ trọng phân khúc cao tăng trên giấy nhưng chưa chắc tạo được lợi thế thương mại bền vững.

Thương hiệu phải được chứng minh bằng niềm tin

Thương hiệu gạo Việt không thể chỉ dựa vào tên giống nổi tiếng hay một chiến dịch quảng bá. Muốn nâng giá trị xuất khẩu, thương hiệu phải là lời cam kết có thể kiểm chứng: gạo có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng được kiểm soát, quy trình phù hợp yêu cầu và doanh nghiệp thực hiện đúng thỏa thuận với đối tác. Niềm tin hình thành qua từng lô hàng, chứ không phải từ một lần xuất hiện trên truyền thông. Hapro là một ví dụ về nỗ lực duy trì sự ghi nhận: năm 2026, Gạo Hapro và Hạt điều Hapro tiếp tục được công nhận là sản phẩm đạt Thương hiệu quốc gia Việt Nam, lần thứ chín liên tiếp doanh nghiệp có sản phẩm được vinh danh kể từ năm 2010. Đây là dấu mốc của một doanh nghiệp, không phải bằng chứng tự động cho năng lực của toàn ngành. Giá trị thương hiệu chỉ bền khi sự công nhận đi cùng chất lượng nhất quán và thông tin đủ rõ để người mua tự đánh giá.

Thị trường và tiêu chuẩn vẫn là phép thử

Câu chuyện gạo ST25 được đưa vào hệ thống bán buôn Selgros Cash & Carry tại Đức cho thấy tiếp cận thị trường xuất khẩu gạo cần thời gian kết nối và đáp ứng yêu cầu của đối tác; quá trình này kéo dài hơn một năm với sự hỗ trợ của Thương vụ Việt Nam tại Đức. Một kênh phân phối được mở là tín hiệu đáng ghi nhận, nhưng chưa trả lời hết bài toán xây dựng thương hiệu. Doanh nghiệp cần làm rõ thị trường nào sẵn sàng trả giá trị cho gạo thơm, gạo phát thải thấp hay các dòng đặc sản; tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất và sản xuất bền vững khác nhau ra sao; và năng lực nào giúp duy trì các yêu cầu ấy ở quy mô lớn. Các câu hỏi này không thể được giải bằng khẩu hiệu chung cho mọi thị trường. Muốn chuyển dịch cơ cấu thành lợi thế lâu dài, ngành phải chứng minh sản phẩm đáp ứng đúng kỳ vọng của từng nhóm người mua, đồng thời xây dựng uy tín qua giao dịch ổn định.

Kết luận, tăng trưởng mới của ngành không nên được đo chỉ bằng số tấn xuất khẩu. Gạo chất lượng cao mở ra cơ hội, nhưng thương hiệu và niềm tin mới giúp cơ hội ấy chuyển thành giá trị bền vững. Việt Nam đã có vị thế xuất khẩu và cơ cấu sản phẩm đang đổi hướng; thách thức còn lại là biến chất lượng thành cam kết nhất quán, minh bạch và phù hợp với từng thị trường.