Kẽ hở nằm ở sản phẩm không nicotine
Quy định thuốc lá điện tử là khung pháp lý xác định sản phẩm, bộ phận và hoạt động liên quan nào thuộc diện kiểm soát hoặc cấm; nếu định nghĩa chỉ dựa vào nicotine, các chất dùng cho vape không nicotine có thể lọt ngoài phạm vi điều chỉnh. Tại tọa đàm ngày 27.10 về dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, chuyên gia và nhà quản lý cảnh báo nguy cơ này. Dự thảo hiện xác định nguyên liệu thuốc lá gồm lá thuốc, nicotine và những chất khác do Chính phủ quy định, nhưng cách viết ấy có thể chưa bao quát các chất không nicotine chuyên dùng cho thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Đây không phải tranh luận câu chữ nhỏ: một sản phẩm được quảng bá là không nicotine vẫn có thể chứa chất gây hại, hoặc được dùng với dung dịch có nicotine. Vì vậy, bỏ ngỏ nhóm nguyên liệu này có thể làm lệnh cấm khó thực thi.
Đề xuất mở rộng khái niệm nguyên liệu
Báo cáo thẩm tra số 1208/BC-UBVHXH16 ngày 10.10.2026 đề nghị Chính phủ nghiên cứu bổ sung các chất không chứa nicotine nhưng được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá vào khái niệm nguyên liệu thuốc lá. Đề xuất này nhắm vào cách né tránh lệnh cấm bằng cách tách thiết bị, dung dịch hoặc thành phần khỏi sản phẩm hoàn chỉnh. WHO cảnh báo vape không nicotine vẫn có thể chứa chất độc hại hoặc các chất tương tự nicotine; người dùng cũng có thể bổ sung dung dịch chứa nicotine vào thiết bị. Bởi vậy, tiêu chí quản lý không nên dừng ở việc sản phẩm có nicotine hay không. Dự thảo luật thuốc lá cần chỉ rõ phạm vi nguyên liệu và linh kiện, để cơ quan thực thi có căn cứ xử lý hàng hóa được thiết kế chuyên dùng cho vape, thay vì phụ thuộc vào nhãn tiếp thị.
Lệnh cấm được siết từ sản phẩm đến kênh bán
Quốc hội đã thông qua nghị quyết cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng vào năm 2024; Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình các sửa đổi lên Quốc hội ngày 21.10 nhằm làm rõ hoạt động và sản phẩm thuộc diện cấm. Dự thảo đề cập sản xuất, bán, lưu trữ, vận chuyển, nhập khẩu, xuất khẩu, đồng thời mở rộng tới thiết bị, linh kiện rời và chất lỏng dùng để lắp ráp sản phẩm hút. Song song với nỗ lực cấm bán vape, dự thảo còn đề xuất cấm bán thuốc lá trên nền tảng thương mại điện tử và các kênh giao dịch điện tử khác, cũng như hạn chế trưng bày tại điểm bán. Với người tiêu dùng, điều đó đồng nghĩa việc mua thuốc lá trực tuyến sẽ bị chặn nếu các quy định được thông qua; người bán cũng có thể từ chối giao dịch khi khách không chứng minh được độ tuổi.
Thực thi mới là phép thử quyết định
Bịt khoảng trống trong định nghĩa là cần thiết, nhưng hiệu quả của luật sẽ phụ thuộc vào cách phân biệt hàng hóa thông thường với thiết bị, linh kiện và dung dịch phục vụ vape. Dự thảo sửa đổi vẫn chưa thành luật; nếu được thông qua, các quy định dự kiến có hiệu lực từ ngày 1.7.2027. Các nội dung khác cũng cho thấy xu hướng quản lý rộng hơn: Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 85% diện tích hai mặt chính của bao bì và thùng đựng, đồng thời đề xuất lộ trình nâng mức này lên 100%. Cơ quan chức năng còn phải xử lý việc rao bán qua hội nhóm kín, tài khoản ẩn danh và dịch vụ chuyển phát, những kênh có thể làm lệnh cấm trực tuyến khó kiểm soát. Kết luận đáng chú ý là cấm trên giấy chưa đủ: định nghĩa rõ và thực thi nhất quán mới ngăn được sản phẩm mới lách luật.
