Luật cấm mới: Bước ngoặt để bảo vệ giới trẻ khỏi thuốc lá
Luật cấm thuốc lá điện tử là tập hợp các quy định mới nhằm chấm dứt hoàn toàn sản xuất, kinh doanh, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, đồng thời siết chặt quy định trưng bày thuốc lá tại điểm bán để giảm tiếp xúc của thanh thiếu niên với nicotine và hình ảnh thuốc lá trong đời sống hằng ngày. Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá và dự kiến trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10; nếu được thông qua, luật cấm 2027 dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Điểm cốt lõi là luật hóa lệnh thuốc lá điện tử cấm đã được Quốc hội chốt từ trước, thay vì để các quy định rời rạc, khó xử lý linh kiện, dung dịch và các dạng núp bóng khác của sản phẩm chứa nicotine thế hệ mới. Với các gia đình, đây không chỉ là thay đổi pháp lý mà là cơ hội mạnh mẽ để bảo vệ giới trẻ thuốc lá theo cách chủ động hơn, trước khi thói quen hút thử trở thành nghiện thật.
Vì sao phải mạnh tay với thuốc lá điện tử và trưng bày thuốc lá?
Việc siết chặt thuốc lá điện tử cấm không phải là phản ứng thái quá, mà là câu trả lời muộn màng trước những con số đáng lo. Mỗi năm, thuốc lá liên quan tới hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam, trong đó khoảng 84.500 ca do hút chủ động và 18.800 ca do hút thụ động. Tổng chi phí y tế liên quan ước khoảng 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP năm 2022. Trong khi đó, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng lại tăng nhanh ở giới trẻ; nghiên cứu của Bộ Y tế năm 2021 cho thấy khoảng 45% trẻ sử dụng thuốc lá điện tử chưa từng hút thuốc lá truyền thống, nghĩa là chính những sản phẩm được quảng bá là “ít hại hơn” lại mở cánh cửa đầu tiên đưa thanh thiếu niên đến với nicotine. Tệ hơn, một số sản phẩm trôi nổi còn bị pha trộn chất gây nghiện như ma túy, cần sa, có thể gây ngộ độc cấp, rối loạn ý thức, thậm chí đe dọa tính mạng. Trong bối cảnh đó, duy trì quy định nửa vời về quy định trưng bày thuốc lá hay quản lý lỏng lẻo với các thiết bị, linh kiện điện tử là để thị trường và mạng xã hội quyết định sức khỏe con trẻ.
Cấm trưng bày thuốc lá từ 2027: Ít nhìn thấy, ít tò mò, ít hút thử
Một thay đổi then chốt của luật cấm 2027 là cấm hoàn toàn trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Dự thảo đề xuất dỡ bỏ mọi hình thức bày sản phẩm, bao bì, hình ảnh hay nhận diện nhãn hiệu thuốc lá nếu người tiêu dùng có thể nhìn thấy. Điều này nhằm khắc phục thực tế hiện nay: có tới 40,9% cửa hàng bán lẻ vi phạm quy định trưng bày thuốc lá, nghĩa là trẻ em gần như bị “tắm” trong hình ảnh bao thuốc mỗi lần bước vào tiệm tạp hóa hay cửa hàng tiện lợi. Nghiên cứu được dẫn cho thấy trẻ thường xuyên nhìn thấy bao thuốc lá có nguy cơ thử hút cao gấp 1,6 lần. Đối với người đang cai, chỉ cần đi ngang quầy trưng bày bắt mắt cũng có thể làm dấy lên cơn thèm thuốc. Việc đưa thuốc lá ra khỏi tầm nhìn tại điểm bán vì thế không phải chi tiết kỹ thuật, mà là can thiệp trực tiếp vào yếu tố kích thích thị giác, giảm sự tò mò và tâm lý xem thuốc lá như một món hàng bình thường. Nếu áp dụng nghiêm, một số chuyên gia dự báo Việt Nam có thể giảm khoảng 5 triệu người hút thuốc sau 7 năm, đồng thời tiết kiệm khoảng 4.000 tỷ đồng chi phí khám chữa bệnh mỗi năm.
Gia đình cần làm gì trước khi luật có hiệu lực?
Pháp luật có thể cấm, nhưng trong đời sống, cha mẹ mới là “cơ quan quản lý” gần trẻ nhất. Từ năm 2025, mọi hành vi sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đều bị cấm; người sử dụng có thể bị phạt tới 5.000.000 đồng và buộc tiêu hủy sản phẩm. Tuy vậy, sản phẩm vẫn đang được bán trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, núp bóng dạng bút, USB, son môi với hương kẹo, hoa quả, nước hoa… khiến nhiều phụ huynh không nhận ra. Theo Nghị quyết 173, lệnh thuốc lá điện tử cấm đã là thực tế pháp lý; dự thảo luật mới chỉ là bước hoàn thiện hành lang xử phạt và quản lý thiết bị, linh kiện. Trong hoàn cảnh đó, cha mẹ cần chuyển từ tâm lý “hút thử cho biết” sang thái độ không khoan nhượng với mọi dạng nicotine. Điều này bắt đầu bằng việc hiểu rõ quy định, giải thích thẳng thắn cho con về rủi ro và hậu quả pháp lý, đồng thời nêu gương: người lớn hút thuốc là lời mời gọi im lặng nhưng mạnh hơn mọi bài giảng.
Ngăn thuốc lá xâm nhập học đường: Không ai được đứng ngoài
Không gian trường học đang là “mặt trận” nóng nhất. Thuốc lá thế hệ mới được học sinh mang vào trường bằng những thiết bị ngụy trang, trong khi tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13–17 tuổi đã tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023; riêng nhóm 13–15 tuổi, tỷ lệ tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Nếu gia đình chỉ trông chờ vào cấm bán ngoài xã hội, chúng ta sẽ thua ngay trên sân trường. Các cơ quan chức năng, nhà trường và gia đình được yêu cầu phối hợp tuyên truyền về tác hại của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời kiểm tra, ngăn chặn điểm mua bán, cho thuê gần khu vực trường học; kênh phản ánh từ nhà trường tới chính quyền và công an cần được sử dụng thường xuyên hơn, không chỉ sau mỗi vụ việc ồn ào. Cha mẹ cũng phải hiện diện trong cuộc chiến này: tham gia buổi họp tuyên truyền, học cách nhận diện thiết bị, trò chuyện với con về áp lực bạn bè và chủ động báo lại cho giáo viên khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Khi luật cấm 2027 và các quy định trưng bày thuốc lá mới đi vào cuộc sống, mức độ “phơi nhiễm” của trẻ với thuốc lá sẽ giảm đáng kể. Nhưng để thế hệ trẻ thực sự quay lưng với nicotine, không ai – từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng – được chọn đứng ngoài.
