Sửa luật phải khép được khoảng trống thực thi
Sửa luật phòng, chống tác hại của thuốc lá là quá trình điều chỉnh quy định về hành vi bị cấm, trách nhiệm thực thi và biện pháp bảo vệ sức khỏe nhằm khiến việc kiểm soát thuốc lá có hiệu lực trong đời sống. Sáng 21/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cùng các đại biểu thảo luận dự án luật, nhấn mạnh cần làm rõ lệnh cấm, hạn chế người trẻ tiếp cận thuốc lá và mở rộng môi trường không khói thuốc. Hướng đi này là cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ tùy thuộc vào việc luật có trả lời rành mạch ai kiểm tra, ai xử lý và chứng cứ nào được chấp nhận hay không. Khi trách nhiệm chỉ được chia đều mà không giao đầu mối, người dân vẫn có thể chứng kiến vi phạm ngay trước mắt mà không biết báo cho ai. Bởi vậy, sửa luật thuốc lá không thể dừng ở việc bổ sung thêm danh mục cấm.
Giao công an cấp xã xử lý hút thuốc nơi cấm
Đại biểu Nguyễn Văn Ngọc đề xuất bổ sung công an cấp xã thành cơ quan trực tiếp kiểm tra, xử lý hành vi hút thuốc tại địa điểm cấm trên địa bàn; Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện. Đây là đề xuất đánh trúng điểm yếu của thực thi luật thuốc lá: theo thông tin Bộ Y tế được nêu tại phiên thảo luận, hành vi hút thuốc diễn ra nhanh, khó xác định nếu thiếu thiết bị nghiệp vụ, trong khi lực lượng mỏng, kiêm nhiệm và chế tài nằm rải rác. Tình trạng phơi nhiễm khói thuốc ở nhà hàng, quán ăn vẫn ở mức 67,3%, cho thấy chỉ treo biển cấm là chưa đủ. Đề xuất cho phép dùng dữ liệu từ thiết bị kỹ thuật và hình ảnh người dân gửi qua ứng dụng có thể giúp phát hiện vi phạm; song luật cũng cần bảo vệ người nhắc nhở, phản ánh khỏi bị đe dọa hay trả thù.
Lệnh cấm phải rõ từ điểm bán đến nơi công cộng
Quốc hội cũng cần xác định chính xác phạm vi cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá, bao bì, hình ảnh và nhãn hiệu tại điểm bán. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu phân biệt việc trưng bày với tiếp thị trực tiếp, đồng thời làm rõ quan hệ giữa lệnh cấm với niêm yết giá và sử dụng tên thương mại hợp pháp. Nếu không, quy định dễ gây cách hiểu khác nhau giữa cơ quan kiểm tra và người kinh doanh. Những địa điểm đặc thù như cửa hàng miễn thuế, sân bay, khu vực biên giới cũng cần hướng dẫn cụ thể. Song song đó, đề xuất mở rộng nơi cấm hút thuốc hoàn toàn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khách sạn, nhà hàng, quán bar, karaoke, vũ trường và người đi tàu hỏa, tàu thủy; vì vậy cần lộ trình chuyển tiếp rõ ràng. Các nội dung cấm cốt lõi nên có ngay trong luật, thay vì để người dân chờ văn bản hướng dẫn mới biết ranh giới.
Bảo vệ người trẻ phải đi cùng quy định khả thi
Lý do cần siết kiểm soát thuốc lá không chỉ nằm ở khói thuốc nơi công cộng mà còn ở tốc độ người trẻ bắt đầu hút. Số liệu Bộ Y tế được nêu tại phiên thảo luận cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở nam giới là 5,46% trong nhóm 15–19 tuổi, nhưng lên 32,6% ở nhóm 20–24 tuổi, gần gấp sáu lần. Dự thảo và các ý kiến đại biểu còn đề cập tăng trách nhiệm người bán, kiểm tra tuổi người mua, kiểm soát hoạt động kinh doanh trên nền tảng số và duy trì lệnh cấm với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các sản phẩm nicotine mới. Gia đình, nhà trường và chính quyền cũng cần góp phần ngăn thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá và hỗ trợ người muốn cai. Dự thảo dự kiến được thảo luận tại hội trường ngày 9/11, sau đó xem xét thông qua vào cuối kỳ họp; trước thời điểm đó, cần hoàn thiện căn cứ khoa học, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế xử lý khả thi.
Kết luận, quy định cấm chỉ bảo vệ được sức khỏe cộng đồng khi đi kèm một đầu mối xử lý rõ ràng và cách xác định vi phạm minh bạch. Giao công an cấp xã trực tiếp xử lý hút thuốc nơi cấm là một hướng đáng cân nhắc, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào thẩm quyền, chứng cứ và trách nhiệm phối hợp được ghi cụ thể trong luật. Sửa luật thuốc lá nên biến lệnh cấm thành việc có thể thực hiện, thay vì thêm quy định mà người dân lẫn cơ quan chức năng đều lúng túng.
