Deepfake lừa đảo: Khi hình ảnh, giọng nói không còn đáng tin
Deepfake lừa đảo là hình thức tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra hình ảnh, video và giọng nói giả giống người thật, sau đó dựng các cuộc gọi, tin nhắn hoặc video call với kịch bản khẩn cấp nhằm chiếm đoạt tiền, đánh cắp dữ liệu và chiếm quyền kiểm soát tài khoản trực tuyến của nạn nhân. Điều đáng nói là công nghệ AI hiện đã đủ tinh vi để khiến khuôn mặt, cách chuyển động và giọng nói trông rất giống người thân, cán bộ cơ quan nhà nước hay chuyên gia tài chính. Nếu bạn vẫn tin “mắt thấy, tai nghe” là bằng chứng tuyệt đối, thì bạn đang chơi thua ngay từ ván đầu. Theo lực lượng chức năng, từ đầu năm 2025 đã ghi nhận hàng trăm vụ lừa đảo sử dụng deepfake, gây thiệt hại hàng chục tỷ đồng, chỉ riêng một tỉnh đã khởi tố 42 đối tượng liên quan. Con số này cho thấy đây không còn là rủi ro lý thuyết mà là mối đe dọa đang hoạt động mỗi ngày. Thực tế phũ phàng: công nghệ phục vụ giải trí cũng đang bị tội phạm biến thành vũ khí tâm lý. Càng chia sẻ nhiều hình ảnh, video, giọng nói lên mạng xã hội, bạn càng cung cấp “nguyên liệu” để chúng xây dựng kịch bản lừa đảo cá nhân hóa khó nhận diện hơn.
Những chiêu thức deepfake, mã QR độc hại và dữ liệu cá nhân bị khai thác
Các kịch bản deepfake lừa đảo phổ biến hiện nay xoay quanh việc giả mạo người thân bằng cuộc gọi video và giọng nói AI, lấy lý do tai nạn, nằm viện, tài khoản ngân hàng bị khóa để yêu cầu chuyển tiền ngay. Nạn nhân nhìn thấy đúng khuôn mặt, nghe đúng giọng nói nên dễ bỏ qua bước kiểm tra tối thiểu. Một lớp bẫy khác tinh vi không kém là mã QR độc hại. Đối tượng mạo danh nhân viên điện lực hoặc đơn vị dịch vụ, sử dụng thông tin thật về hợp đồng, nơi ở để tạo lòng tin rồi gửi mã QR có giao diện giống trang chính thức. Phía sau mã QR lại là phần mềm độc hại giúp chúng chiếm quyền kiểm soát thiết bị và chiếm đoạt tài sản. Điểm nguy hiểm nhất nằm ở khâu thu thập và khai thác dữ liệu cá nhân: thông tin gia đình, công việc, quan hệ xã hội, những bức ảnh “vô hại” đều có thể trở thành chất liệu để dựng nên câu chuyện vừa đủ chân thực khiến bạn tin là thật. Công thức quen thuộc của lừa đảo thế hệ mới là “thông tin thật + danh tính giả + áp lực thời gian”, đặc biệt nhắm vào nhóm người cao tuổi và những ai ít trải nghiệm công nghệ.
Nhận biết giọng nói giả và những dấu hiệu cảnh báo sớm
Trong thời đại deepfake, nghe đúng giọng nói hay thấy đúng khuôn mặt không còn là căn cứ đủ để xác thực danh tính người đang liên lạc với bạn. Để nhận biết giọng nói giả, hãy tập trung vào những chi tiết nhỏ: ngắt nghỉ không tự nhiên, câu chữ hơi “lạ” so với cách nói thường ngày, phản ứng chậm khi bạn đặt câu hỏi bất ngờ. Một lá cờ đỏ khác là yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp: tai nạn, phẫu thuật gấp, xử lý tài khoản bất thường, cần tiền để “chứng minh nguồn tiền”, “phục vụ điều tra”. Khi áp lực thời gian được nhấn mạnh, rất có thể bạn đang đứng trước một AI scam được thiết kế để đánh vào nỗi lo và tình cảm. Hãy cảnh giác với phương thức liên lạc bất thường như gọi từ số lạ, tài khoản mới, yêu cầu dùng ứng dụng lạ hoặc đường link để xác minh danh tính. Nguyên tắc phòng chống AI scam lúc này là: không vội tin vì đối tượng biết đúng thông tin cá nhân, không chuyển tiền chỉ vì tình huống được mô tả là khẩn cấp.
Phòng chống AI scam: bộ quy tắc 6 bước cho người dùng
Muốn phòng chống AI scam hiệu quả, bạn cần một bộ nguyên tắc rõ ràng và thực hiện nhất quán, kể cả khi đang hoảng hốt. Đầu tiên là “không vội tin”: đừng xem cuộc gọi video, hình ảnh hay giọng nói giống người quen là bằng chứng duy nhất. Thứ hai là “không vội chuyển tiền”: mọi yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp phải được tạm dừng để kiểm tra. Bước quan trọng tiếp theo là chủ động xác minh: ngắt cuộc gọi, gọi lại qua số điện thoại quen thuộc hoặc liên hệ với người thân khác, đồng thời đặt một “mật khẩu gia đình” hoặc câu hỏi riêng mà chỉ người thân thật sự biết để kiểm tra. Mọi yêu cầu liên quan đến tiền phải được xác minh qua một kênh độc lập, không thực hiện giao dịch chỉ dựa trên cuộc gọi hoặc tin nhắn. Song song, tuyệt đối không cung cấp thông tin bảo mật như mật khẩu, mã OTP, PIN, CVV/CVC, mã đăng nhập hay dữ liệu tài khoản ngân hàng cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là cơ quan chức năng. Bạn cũng cần từ chối cài đặt ứng dụng từ đường link lạ và hạn chế công khai quá nhiều hình ảnh, video, giọng nói, giấy tờ tùy thân và thông tin tài chính trên mạng xã hội.
Giao dịch ngân hàng an toàn và cách bảo vệ người thân dễ bị tổn thương
Khi giao dịch trực tuyến, đặc biệt dịp nghỉ lễ, bảo vệ tài khoản ngân hàng phải trở thành ưu tiên hàng đầu. Nhu cầu thanh toán, chuyển tiền, đặt dịch vụ tăng mạnh trong khi giao dịch tại quầy bị hạn chế, tạo khoảng trống để kẻ gian dựng kịch bản giả mạo ngân hàng, yêu cầu “xác minh tài khoản”, “xử lý giao dịch bất thường” hoặc gửi đường link đăng nhập giả. Bạn cần kiên quyết chỉ dùng ứng dụng chính thức, không cung cấp mật khẩu và mã OTP, không cài ứng dụng từ đường link do người lạ gửi. Với người cao tuổi và những người ít hiểu biết công nghệ trong gia đình, đừng chờ họ tự học cách phòng vệ. Hãy chủ động thiết lập hạn mức giao dịch phù hợp, đăng ký thông báo biến động số dư và thường xuyên trao đổi về các chiêu trò deepfake lừa đảo, mã QR độc hại, cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng. Quan trọng hơn, hãy thống nhất quy tắc: bất cứ yêu cầu chuyển tiền, kể cả “cứu người quen”, đều phải gọi lại cho con cháu hoặc người thân để kiểm tra trước. Khi cả gia đình cùng chia sẻ một bộ nguyên tắc bảo vệ tài khoản ngân hàng và dữ liệu cá nhân, AI scam sẽ khó tìm được điểm yếu để tấn công bạn.
