Chuyển đổi số phải giải quyết việc thật
Chuyển đổi số nông nghiệp là việc ứng dụng dữ liệu, công nghệ và quy trình số vào các khâu sản xuất, chế biến, phân phối để nâng năng suất, giảm lãng phí và giúp nông sản có giá trị cao hơn. Điểm quyết định không phải số lượng phần mềm hay thiết bị được triển khai, mà là hiệu quả người sản xuất nhận được.
Ngày 2-11 tại Cần Thơ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm thúc đẩy tăng trưởng nông nghiệp khu vực phía nam. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng và Thứ trưởng Bộ Công an Nguyễn Văn Long đồng chủ trì. Hội nghị đặt trọng tâm vào đổi mới mô hình tăng trưởng, tăng năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh trong giai đoạn 2026-2030.
Yêu cầu của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng rất rõ: địa phương phải nhận diện đầy đủ điểm nghẽn và nghiêm túc tìm giải pháp để công nghệ tạo chuyển biến thực chất. Đây là hướng đi đúng, bởi nông nghiệp không thiếu sáng kiến; vấn đề là nhiều sáng kiến chưa trở thành năng lực sản xuất phổ biến.
Điểm nghẽn nằm ở cả dữ liệu lẫn cách tổ chức sản xuất
Những rào cản được nêu tại hội nghị cho thấy không thể thúc đẩy công nghệ bằng cách chỉ mua thiết bị. Đất sản xuất manh mún làm tăng chi phí đầu tư IoT, tự động hóa và hạ tầng số; dữ liệu nông nghiệp thiếu kết nối, tạo ra những “ốc đảo dữ liệu” gây khó cho quản lý và dự báo. Liên kết giữa viện, trường với doanh nghiệp còn yếu, trong khi thương mại hóa kết quả nghiên cứu khiêm tốn và chính sách thu hút vốn tư nhân chưa đủ sức hấp dẫn.
Bài toán còn nặng hơn bởi mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô và khai thác tài nguyên đã bộc lộ giới hạn: chi phí sản xuất cao, tổn thất sau thu hoạch lớn, chế biến sâu và liên kết chuỗi chưa đáp ứng yêu cầu. Biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn cùng suy giảm tài nguyên đất và nước khiến trì hoãn cải cách càng rủi ro.
Vì vậy, khoa học công nghệ nông nghiệp cần được đánh giá bằng khả năng giải quyết vấn đề cụ thể: giảm đầu vào, hạn chế thất thoát, cải thiện chất lượng và kết nối sản phẩm với thị trường. Nếu không có đầu ra thương mại và người dùng thực sự, nghiên cứu dù tốt vẫn chưa tạo được sức bật cho ngành.
Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi đến được với người sản xuất
Các mô hình tại Cần Thơ cho thấy chuyển đổi số có thể đem lại lợi ích trực tiếp khi gắn với quy trình canh tác. Thành phố đang phối hợp với viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và hợp tác xã để chuyển giao công nghệ, triển khai nền tảng FarMoRe, Rice Crop Manager (RCM), cảm biến IoT quản lý tưới ngập khô xen kẽ, nhật ký điện tử và bản đồ số phục vụ báo cáo giảm phát thải.
Theo kết quả mô hình được báo cáo, ứng dụng RCM giúp giảm trên 30% lượng phân đạm, giảm lượng giống gieo sạ xuống khoảng 60 kg/ha và giảm 2-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật; năng suất tăng 0,3-0,7 tấn/ha, lợi nhuận tăng tối thiểu 20% so với cách canh tác truyền thống.
Đây là hướng đổi mới sáng tạo nông nghiệp đáng ưu tiên: công nghệ phải dễ áp dụng, phù hợp điều kiện địa phương và chứng minh được hiệu quả. Truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn VietGAP và thương mại số cũng cần đi cùng đổi mới quy trình, để nông sản không chỉ được làm ra hiệu quả hơn mà còn tạo được niềm tin và giá trị khi đến tay người mua.
Phối hợp liên ngành phải chuyển thành trách nhiệm cụ thể
Khu vực phía nam có vùng nguyên liệu lớn, ngành hàng xuất khẩu chủ lực và hệ thống viện, trường, doanh nghiệp có năng lực nghiên cứu. Hội nghị xác định ba vùng kinh tế nông nghiệp trọng điểm cần phát huy lợi thế: Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng lợi thế chỉ thành kết quả khi các cơ quan trung ương, địa phương và đơn vị nghiên cứu cùng làm rõ ai chịu trách nhiệm về dữ liệu, chuyển giao, hạ tầng và đầu ra.
Phó Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành và địa phương rà soát tình hình nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, đồng thời xác định nhiệm vụ cấp thiết có tác động trực tiếp đến tăng trưởng và sức cạnh tranh. Từ nay đến hết tháng 11, mỗi địa phương phải chọn 3-5 bài toán ưu tiên, nêu rõ mô hình liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ và xây dựng thương hiệu; Bộ phải theo dõi và báo cáo đầy đủ lên Thủ tướng.
Đây là bước chuyển cần thiết từ khẩu hiệu sang kế hoạch có thể kiểm tra. Chuyển đổi số nông nghiệp chỉ tạo thay đổi bền vững khi địa phương chọn đúng bài toán, cơ quan phối hợp thông suốt và kết quả được đo bằng lợi ích của nông dân, doanh nghiệp cùng chất lượng chuỗi giá trị.
