Dược liệu Việt Nam: từ cây thuốc bản địa đến đối tượng nghiên cứu toàn cầu
Dược liệu Việt Nam là hệ thống cây thuốc, thảo dược bản địa gắn với tri thức y học cổ truyền được tích lũy qua nhiều thế hệ, hiện đang được các nhà khoa học trẻ dùng công cụ phân tích hiện đại để chứng minh hoạt chất, chuẩn hóa chất lượng và biến chúng thành sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, thay vì chỉ tồn tại như nguồn tài nguyên thô bị khai thác giá rẻ và không được biết đến rộng rãi. Điều đáng chú ý là Việt Nam sở hữu thảm thực vật phong phú cùng nền tảng y học cổ truyền dồi dào, tạo lợi thế rõ rệt cho nghiên cứu khoa học dược. Vấn đề không còn là thiếu tiềm năng, mà là cách chúng ta dùng khoa học công nghệ dược để nâng cao giá trị dược liệu và bước ra sân khấu quốc tế.
Hội thảo quốc tế dược học: thước đo mới cho giá trị dược liệu Việt Nam
Việc TS. Bá Thị Châm từ Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam mang kết quả nghiên cứu dược liệu Việt Nam đến Đại hội Quốc tế lần thứ 25 của Hiệp hội Quốc tế về Dược học Dân tộc (ISE) không chỉ là một chuyến đi công tác; đó là bước kiểm định chất lượng ở cấp độ toàn cầu. Đại hội này quy tụ khoảng 160 đại biểu từ 5 châu lục với hơn 230 báo cáo tóm tắt khoa học, tập trung vào chủ đề “Dược học dân tộc và y học xuyên văn hóa”, tức là dùng phương pháp khoa học để kiểm chứng tri thức trị liệu truyền thống và hướng tới khai thác bền vững. Khi những sản phẩm từ cây Chay, Côm hải Nam, Gắm được trưng bày và được các chuyên gia đánh giá là có cơ sở khoa học cùng phương pháp bào chế phù hợp, giúp nâng cao giá trị dược liệu, đó là lời khẳng định: nếu nghiên cứu bài bản, dược liệu Việt Nam không thua kém ai.
Khoa học công nghệ dược: chiếc cầu nối từ phòng thí nghiệm tới đời sống
Điểm mạnh của Việt Nam hiện nay là nền tảng khoa học công nghệ dược đã được đầu tư tương đối đồng bộ, cho phép các nhóm nghiên cứu tìm kiếm hoạt chất và chứng minh tác dụng của thảo dược với thiết bị không thua kém nhiều so với quốc tế. Trường hợp cây Chay, Côm hải Nam và Gắm cho thấy cách khoa học hiện đại nâng cao giá trị dược liệu: nhóm của TS. Bá Thị Châm đã xác định được nhóm chất có tác dụng điều hòa miễn dịch và kháng viêm, sau đó nghiên cứu phương pháp bào chế và công thức phối hợp ba loài này để tạo ra sản phẩm hỗ trợ phòng ngừa bệnh viêm mạn tính và các bệnh liên quan hệ miễn dịch như viêm khớp tự miễn, viêm da cơ địa, dị ứng. Đây là minh chứng rõ ràng rằng nghiên cứu khoa học dược, nếu đi đến cùng, có thể biến tri thức dân gian thành giải pháp chăm sóc sức khỏe có thể đo lường, kiểm chứng và thương mại hóa.
Chuỗi liên kết còn thiếu và bài toán đưa sản phẩm ra thị trường
Dù đã có sản phẩm được quốc tế quan tâm, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến tay người dùng vẫn dài và nhiều nút thắt. TS. Bá Thị Châm chỉ ra năm khâu yếu: vùng nguyên liệu, doanh nghiệp, thử nghiệm – pháp lý, phân phối, và giá thành. Không có vùng trồng đủ lớn, ổn định, mọi nỗ lực nghiên cứu chỉ dừng ở quy mô nhỏ. Không có doanh nghiệp đồng hành, nhà khoa học khó mở rộng quy mô chiết xuất công nghiệp. Không có hệ thống thử nghiệm trên động vật và trên người cùng quy định lưu hành rõ ràng, sản phẩm khó được cấp phép. Không có mạng lưới phân phối hiểu đúng cách sử dụng, người tiêu dùng khó tiếp cận. Và nếu giá thành cuối cùng không cạnh tranh, dược liệu Việt Nam sẽ tiếp tục bị sản phẩm nhập ngoại lấn át. Quan điểm đáng chú ý là: “Để một sản phẩm từ cây thuốc có thể đi xa, không thể chỉ có nhà khoa học. Cần một chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu, nghiên cứu, doanh nghiệp, cơ quan quản lý đến sản xuất và thị trường”.
Bản lĩnh của nhà khoa học trẻ: chìa khóa đưa dược liệu Việt ra thế giới
Câu chuyện TS. Bá Thị Châm tại Foligno không kết thúc ở hội trường hội nghị. Sau sự kiện, một số đại biểu quốc tế đã liên hệ và cho biết sẽ sang Việt Nam để bàn sâu về hợp tác nghiên cứu dược liệu trong tương lai. Sự quan tâm không còn dừng lại ở mức “biết đến” mà chuyển thành nhu cầu tìm hiểu, sử dụng và cùng phát triển sản phẩm. Điều này đặt ra yêu cầu mới: các nhà khoa học trẻ Việt Nam phải có bản lĩnh bước ra các diễn đàn quốc tế, giới thiệu kết quả nghiên cứu, chủ động kết nối với đồng nghiệp nước ngoài. Khi người trẻ dám mang cây thuốc bản địa lên hội thảo quốc tế dược học, dược liệu không còn là câu chuyện trong làng nghề, mà là một ngành công nghiệp tri thức đang hình thành. Nếu chúng ta tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu, chuẩn hóa nguồn nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng quy trình đủ sức đáp ứng yêu cầu thị trường quốc tế, dược liệu Việt Nam có cơ hội trở thành một phần trong chuỗi giá trị sức khỏe toàn cầu, thay vì chỉ xuất hiện trong những câu chuyện hoài niệm.
