Khi máy ảnh nối dài trang giáo án
Mác Kham là nghệ sĩ nhiếp ảnh người Tày, tên thật Lục Thị Niên, sinh năm 1989, chọn máy ảnh để kể câu chuyện về cảnh sắc và con người Cao Bằng bằng những khuôn hình giàu cảm xúc. Hành trình ấy không phải một cuộc đoạn tuyệt với nghề cũ, mà là cách tiếp nối mối quan tâm vốn có của chị: quan sát đời sống và lưu giữ cái đẹp. Từng học và dạy Ngữ văn, chị mang theo sự nhạy cảm với ngôn từ cùng khả năng nhìn vào nội tâm con người khi chuyển sang cầm máy. Năm 2016, chị rời nghề giáo để theo đuổi nhiếp ảnh, bởi có những khoảnh khắc ánh sáng tan vào sương sớm hay vẻ đẹp lao động khó diễn tả trọn bằng chữ. Với Mác Kham, kể chuyện bằng ảnh là một lối viết khác về quê hương, không phải rời xa những điều đã học.
Cao Bằng không cũ qua mỗi mùa
Điều khiến nhiếp ảnh Cao Bằng của Mác Kham có sức gợi không chỉ là những địa danh hùng vĩ, mà còn là nhịp sống khiến cảnh quan luôn đổi khác. Sông Quây Sơn, sông Bắc Vọng, thác Bản Giốc, đồng lúa Phong Nặm, Ngọc Côn, đèo Cốc Chà hay đồi cỏ Ba Quáng hiện lên với dáng vẻ riêng theo từng mùa và thời điểm. Nhưng chị không dừng ở việc săn tìm một khung cảnh đẹp. Mùa hạt dẻ Trùng Khánh, khói chiều trên mái nhà sàn và ánh mắt rạng rỡ trong ngày mùa mới là những chi tiết cho thấy đất này đang sống. Chính lựa chọn ấy làm cho ảnh quê hương vượt khỏi vai trò bưu ảnh: thiên nhiên và con người cùng tạo nên câu chuyện, còn ánh sáng là thứ nối các mảnh đời với cảnh sắc.
Gần gũi để thấu hiểu, lùi lại để nhìn
Là người Tày sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa Đông Bắc, Mác Kham có một lợi thế mà người ngoài khó thay thế: sự thân thuộc với phong tục, trang phục, mùa vụ và nếp sinh hoạt địa phương. Chị không tiếp cận người trong ảnh như những đối tượng lạ để săn khoảnh khắc khác thường, mà như người nhà đang ghi lại đời sống của chính mình. Tuy nhiên, thân thuộc cũng có thể khiến mắt quen và cảm xúc chai đi. Vì vậy, chị giữ sự gần gũi để lắng nghe, đồng thời lùi một bước trong không gian và tư duy nghệ thuật để cân nhắc bố cục, ánh sáng, thông điệp. Cách làm ấy khiến ảnh vừa có hơi ấm của trải nghiệm bên trong, vừa có khoảng cách cần thiết để người xem nhận ra vẻ đẹp thường ngày. Đó là điểm khiến bộ ảnh về Cao Bằng có tình cảm mà không trở thành lời minh họa đơn điệu.
Từ ký ức riêng đến lời mời gọi rộng hơn
Với Mác Kham, mỗi khuôn hình còn là một cách gìn giữ ký ức văn hóa và gửi tình yêu quê nhà đến thế hệ sau. Mong muốn ấy được thể hiện qua hành trình sáng tác ngày càng rõ nét: năm 2025, chị tổ chức triển lãm cá nhân gồm 46 tác phẩm; đến tháng 10/2026, bộ ảnh “Dấu chân giữa mây ngàn” nhận Giải Khuyến khích tại cuộc thi và triển lãm ảnh nghệ thuật cấp quốc gia “Tự hào một dải biên cương” lần thứ IV. Những dấu mốc này đáng chú ý không chỉ vì thành tích, mà còn bởi chúng mở rộng cơ hội để công chúng gặp Cao Bằng qua góc nhìn của một người gắn bó với vùng đất. Ảnh quê hương của chị vì thế vừa lưu giữ điều thân thuộc, vừa mời người xem đến gần một miền núi giàu bản sắc, nơi vẻ đẹp nằm trong cả núi rừng lẫn đời sống bình dị.
Một cách nhìn làm cho quê hương hiện diện
Điều đáng quý trong con đường của Mác Kham là chị không đặt vẻ đẹp thiên nhiên và đời sống con người thành hai chủ đề tách rời. Núi rừng Cao Bằng có sức cuốn hút, nhưng chính những mùa vụ, mái nhà, phong tục và gương mặt người dân khiến cảnh sắc mang hơi thở cụ thể. Máy ảnh của chị vì vậy không chỉ ghi lại nơi chốn; nó bộc lộ mối quan hệ giữa cộng đồng với vùng đất họ sinh sống. Chuyển từ dạy Ngữ văn sang nhiếp ảnh, chị giữ lại năng lực kể chuyện, chỉ thay trang giấy bằng ánh sáng và khuôn hình. Khi một bức ảnh có thể khiến người xem vừa ngắm cảnh vừa cảm nhận được nhịp sống phía sau, lựa chọn ấy đã thành công. Mác Kham cho thấy nhiếp ảnh Cao Bằng thuyết phục nhất khi bắt đầu từ sự thấu hiểu quê nhà và để cảm xúc dẫn người xem đến gần con người nơi đây.
