Từ phòng thí nghiệm đến bục nhận giải: một thế hệ nữ khoa học mới
Nữ nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực AI chẩn đoán bệnh và kỹ thuật y sinh là những chuyên gia nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, y học tái tạo và công nghệ sinh học để phát triển giải pháp chẩn đoán, điều trị và chăm sóc sức khỏe tiên tiến, đồng thời khẳng định năng lực phụ nữ trong khoa học và công nghệ ở tầm khu vực và quốc tế. Những ngày gần đây, hai cái tên Hà Thị Thanh Hương và Nguyễn Thị Hiệp không chỉ xuất hiện trong danh sách giải thưởng danh giá, mà còn đặt ra câu hỏi: chúng ta đã nhìn nhận đúng vai trò của phụ nữ trong khoa học hay chưa. Việc họ bước lên bục nhận giải không phải là câu chuyện “thi đua thành tích”, mà là dấu mốc cho thấy hệ sinh thái nghiên cứu đang thay đổi – khi những người phụ nữ dám đi vào các lĩnh vực khó, dài hơi và ít hào nhoáng, như thần kinh học, y học tái tạo, kỹ thuật y sinh.
PGS.TS Hà Thị Thanh Hương: AI chẩn đoán Alzheimer và tham vọng chăm sóc sức khỏe não bộ
Ngày 14/10/2026 tại Đà Nẵng, PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, đã nhận Giải Nhất hạng mục Nhà khoa học giữa sự nghiệp tại Giải thưởng Khoa học ASEAN–U.S. dành cho nữ giới. Đây không chỉ là một giải thưởng ASEAN U.S. danh giá, mà là sự công nhận cho hướng đi dám đặt AI vào những bài toán khó nhất: sức khỏe não bộ và bệnh Alzheimer. Brain Analytics – phần mềm ứng dụng AI phân tích ảnh MRI sọ não – đạt độ chính xác khoảng 96% khi kiểm chứng trên bộ dữ liệu ADNI của Hoa Kỳ, và 80% người dùng tại 8 bệnh viện trong nước đánh giá hài lòng với các tính năng. Câu chuyện quan trọng ở đây là cách một nhóm nghiên cứu trẻ biến AI chẩn đoán bệnh từ khái niệm phòng thí nghiệm thành công cụ có thể nằm trong tay bác sĩ, sinh viên y khoa, và tương lai là bệnh nhân. Thay vì chạy theo “AI đa năng”, họ chọn tập trung vào phát hiện sớm, theo dõi và hỗ trợ can thiệp các vấn đề sức khỏe não bộ, từ Alzheimer, trầm cảm, rối loạn lo âu đến suy giảm nhận thức nhẹ.
PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp: kỹ thuật y sinh và trách nhiệm mở đường cho phụ nữ
Nếu Hà Thị Thanh Hương là hình ảnh của AI trong y tế, thì PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp là biểu tượng của kỹ thuật y sinh và y học tái tạo tại Việt Nam. Sinh năm 1981, hiện là Trưởng khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế – Đại học Quốc gia TP.HCM, cô là một trong những nhà nghiên cứu y học tái tạo tiên phong. Năm 2026, cô nhận giải thưởng Phụ nữ Việt Nam với thành tích công bố 136 bài báo khoa học quốc tế thuộc hệ thống ISI/Scopus, là tác giả, đồng tác giả 5 cuốn sách quốc tế và sở hữu 7 bằng sáng chế. Đây là những con số mà nhiều phòng thí nghiệm phải mất cả tập thể mới đạt được, nhưng điều đáng nói hơn là cách cô dùng vị thế của mình để kéo thêm phụ nữ vào khoa học: xây dựng môi trường làm việc công bằng, hỗ trợ giảng viên nữ, tạo điều kiện cho sinh viên nữ tiếp cận nghiên cứu sớm. Từ bước ngoặt bị “chuyển ngành” từ Hóa học sang y học tái tạo, cô cùng đồng nghiệp gây dựng ngành kỹ thuật y sinh và chuyên ngành y học tái tạo vốn còn rất mới tại Việt Nam. Đồng thời, cô đang hợp tác với doanh nghiệp để đưa dây chuyền sản xuất băng gạc y tế tiên tiến hỗ trợ chữa lành vết thương và tái tạo da ra thực tế.
Khi trải nghiệm cá nhân trở thành động lực đổi mới trong y học và công nghệ
Điểm chung đáng chú ý giữa hai nữ nhà khoa học Việt Nam này là họ không đến với khoa học chỉ vì “đam mê trừu tượng”, mà từ những va chạm rất đời. Với Hà Thị Thanh Hương, quyết định theo đuổi khoa học thần kinh bắt đầu khi đưa người thân mắc trầm cảm đi khám và nhận ra những hạn chế trong chăm sóc sức khỏe tâm thần ở Việt Nam, từ công cụ chẩn đoán đến điều trị. Từ đó, chị chọn nghiên cứu stress và Alzheimer, thành lập Phòng thí nghiệm Sức khỏe não bộ, kết nối với bác sĩ lâm sàng để phát triển giải pháp chẩn đoán ít xâm lấn, chi phí thấp hơn. Với Nguyễn Thị Hiệp, cú rẽ bất ngờ từ Hóa học sang y học tái tạo khiến cô phải học lại từ tế bào, mô, mạch máu, xương, vừa nghiên cứu vừa hướng dẫn người mới, nhưng chính ngành còn mới mẻ này lại nuôi dưỡng đam mê tìm tòi của cô. Cả hai cho thấy khoa học y sinh và AI chẩn đoán bệnh chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ nhu cầu thật của bệnh nhân, gia đình, hệ thống y tế – chứ không phải từ xu hướng công nghệ nhất thời.
Từ giải thưởng đến thay đổi hệ thống: điều gì cần tiếp theo?
Giải thưởng ASEAN–U.S. dành cho nữ giới được tổ chức từ năm 2014 để tôn vinh đóng góp của các nhà khoa học nữ trong STEM. Việc Hà Thị Thanh Hương trở thành nhà khoa học nữ Việt Nam thứ hai nhận giải này, sau Nguyễn Thị Hiệp được vinh danh năm 2017, cho thấy sự hiện diện ngày càng rõ của phụ nữ Việt trong bản đồ y học và công nghệ khu vực. Nhưng nếu chúng ta chỉ dừng lại ở việc chúc mừng, thì các công trình như Brain Analytics, Brain Train, băng gạc y tế tiên tiến hay “keo thông minh trong điều trị lành thương” – từng giúp Nguyễn Thị Hiệp nhận giải Nhà khoa học nữ trẻ tài năng của thế giới – sẽ mãi nằm ở ranh giới giữa phòng thí nghiệm và đời sống. Nhóm của Hà Thị Thanh Hương đang tiếp tục tối ưu mô hình AI bằng dữ liệu MRI não của người Việt Nam, hướng tới đánh giá khả năng ứng dụng thực tế; Nguyễn Thị Hiệp thì hợp tác doanh nghiệp để đưa sản phẩm y sinh ra thị trường. Điều họ cần không chỉ là thêm giải thưởng, mà là hệ thống hỗ trợ chuyển giao công nghệ, chính sách khuyến khích nữ giới vào STEM, và sự tin tưởng của bệnh viện, doanh nghiệp, nhà quản lý. Khi những điều đó dịch chuyển, các nữ nhà khoa học Việt Nam sẽ không chỉ “được công nhận”, mà còn thực sự thay đổi cách chúng ta chẩn đoán, điều trị và chăm sóc sức khỏe.
