Eo biển Hormuz, Bab al Mandab và cuộc tái thiết chuỗi năng lượng toàn cầu

Hai eo biển bị siết chặt và tín hiệu cảnh báo cho an ninh năng lượng

Eo biển Hormuz và Bab al Mandab là hai điểm nghẽn chiến lược của chuỗi cung ứng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu, nơi khoảng một phần năm lượng dầu thô và LNG thế giới từng đi qua, nên mọi gián đoạn tại đây lập tức biến thành bài kiểm tra căng thẳng cho an ninh năng lượng và cấu trúc giá của thị trường châu Á lẫn toàn cầu. Một khi hai “cửa ngõ” này cùng bị đặt dưới sức ép quân sự, ngành năng lượng không còn xa xỉ của sự ổn định mà buộc phải chấp nhận trạng thái khẩn cấp kéo dài. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington đang khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz và hộ tống thêm các tàu chở dầu đi qua tuyến hàng hải này. Nhưng thị trường lại trả lời bằng giá dầu leo thang, phản ánh sự hoài nghi rằng vài đoàn tàu được hộ tống không đồng nghĩa với việc rủi ro đã được kiểm soát. Các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền tại Hormuz và vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Saudi Arabia là điểm khởi phát cho chuỗi phản ứng dây chuyền hiện nay. Vấn đề không chỉ là tàu có đi qua được hay không, mà là mức độ an toàn và khả năng duy trì dòng chảy trong nhiều tháng. Theo số liệu, trước khi xung đột với Iran bùng phát cuối tháng 2, mỗi ngày có khoảng 125 tàu đi qua Hormuz, vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu thô và LNG toàn cầu. Hiện lưu lượng này chỉ còn tương đương khoảng hai phần ba hoặc hơn mức trước đây, với trung bình khoảng 10 triệu thùng/ngày, cho thấy sự khôi phục diễn ra chậm chạp. An ninh năng lượng vì thế chuyển từ câu chuyện “liệu Hormuz có đóng cửa” sang “liệu hệ thống có chịu được trạng thái nửa mở nửa đóng kéo dài”.

Hormuz khơi thông chậm, Bab al Mandab có nguy cơ đóng – cú sốc cho Saudi Arabia xuất khẩu

Điểm tích cực hiếm hoi là một phần lưu lượng qua eo biển Hormuz đã được nối lại, song các dữ liệu theo dõi tàu cho thấy hoạt động vẫn cách xa trạng thái bình thường. Trong những ngày gần đây, số tàu qua lại giảm mạnh, thậm chí có thời điểm không ghi nhận tàu chở dầu thô siêu lớn hay tàu chở LNG, phản ánh việc các chủ tàu vẫn e dè với rủi ro. Iran cũng bác bỏ tuyên bố “kiểm soát Hormuz” của Mỹ và nói họ đã thiết lập khu vực hạn chế hàng hải mới, khiến bất kỳ kế hoạch ổn định dài hạn nào tại đây đều trở nên mong manh. Trong khi Hormuz chưa bình thường hóa, Bab al Mandab – cửa ngõ Biển Đỏ – lại bước vào vùng nguy hiểm mới khi lực lượng Houthi tuyên bố đã nắm quyền kiểm soát eo biển chiến lược này. Theo Hiệp hội Chủ tàu Nhật Bản, nếu Bab al Mandab bị phong tỏa, thời gian vận chuyển dầu mỏ từ Saudi Arabia đến châu Á có thể tăng gấp 2,5 lần, lên tới khoảng 100 ngày cho một hành trình khứ hồi, thay vì 40–50 ngày như tuyến truyền thống. Đây không chỉ là rủi ro về thời gian mà còn là cú sốc chi phí vận tải biển, buộc các tàu phải vòng qua kênh đào Suez và Mũi Hảo Vọng trong kịch bản xấu nhất. Một tuyến xuất khẩu quan trọng khác của Saudi Arabia cũng vừa bị gián đoạn: đường ống Đông – Tây dẫn dầu từ khu vực sản xuất phía đông tới cảng Yanbu bên Biển Đỏ tạm thời đóng cửa sau một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái mà Riyadh cho rằng xuất phát từ Iraq. Khi cả đường ống và hai eo biển đều bị đe dọa, chiến lược Saudi Arabia xuất khẩu dựa trên đa tuyến bị xói mòn, và các nhà nhập khẩu châu Á phải chuẩn bị cho chuỗi cung ứng dầu mỏ bị kéo căng hơn bất kỳ giai đoạn nào trong nhiều thập kỷ.

Giá dầu vượt ngưỡng tâm lý và sự biến mất của "tấm đệm" thị trường

Giá dầu đã vượt ngưỡng tâm lý quan trọng và duy trì mặt bằng cao dù hoạt động vận tải qua Hormuz được tuyên bố là đang cải thiện. Điều này cho thấy thị trường không bị ám ảnh bởi vài ngày phong tỏa, mà bởi cảm nhận rằng hệ thống đang thiếu đi “tấm đệm” an toàn. Các chuyên gia chỉ ra ba sự thật khó chịu: lưu lượng qua Hormuz vẫn thấp, các tuyến thay thế cũng dễ bị tấn công và lượng dầu dự trữ trên thế giới đã suy giảm sau nhiều tháng được dùng để hút bớt cú sốc nguồn cung. Trong bối cảnh đó, Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ cũng không còn nhiều dư địa để tiếp tục xả kho, trong khi nhu cầu dầu ở châu Á có xu hướng tăng khi mùa đông đến gần, buộc các nhà máy lọc dầu phải duy trì mua nguyên liệu ở mức cao. Thị trường vì thế quay về cơ chế cổ điển: dùng giá như công cụ để cân bằng cung – cầu khi nguồn cung không thể tăng nhanh. Giá cao không chỉ là phản ứng ngắn hạn với các vụ tấn công mà là biểu hiện của rủi ro địa chính trị lan rộng khắp các tuyến năng lượng. Đáng chú ý, một tuyến hàng hải được xem là “phương án dự phòng” – vận chuyển dầu Saudi Arabia từ Biển Đỏ – cũng bị tê liệt, khiến các nhà hoạch định chính sách nhận ra rằng chiến lược an ninh năng lượng dựa trên một vài lối thoát cố định đã lỗi thời. Nếu trước đây thị trường có thể dựa vào kho dự trữ hoặc các tuyến thay thế khi Hormuz gặp sự cố, thì hiện nay cả hai lớp bảo vệ này đều đang bị bào mòn.

LNG châu Á xoay trục: Mỹ thành điểm đến, Trung Đông mất vai trò trung tâm

Khủng hoảng tại eo biển Hormuz không chỉ là câu chuyện dầu thô. Trước xung đột, tuyến đường thủy này đảm nhiệm vận chuyển khoảng một phần năm lượng LNG toàn cầu, nên việc gián đoạn kéo dài sang tháng thứ bảy đã đẩy các nhà nhập khẩu châu Á vào thế phải xem lại toàn bộ chiến lược nguồn cung. Một nhà máy xuất khẩu LNG lớn của Qatar gần như ngừng hoạt động sau khi bị hư hại bởi các cuộc tấn công tên lửa, trong khi nguồn cung từ Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất bị gián đoạn, khiến người mua phụ thuộc vào Trung Đông chịu áp lực rõ rệt. Tại hội nghị Gastech ở Bangkok, các quan chức cho biết doanh nghiệp tại Thái Lan, Pakistan và Bangladesh đang đàm phán để ký các hợp đồng LNG dài hạn với nhà cung cấp Mỹ. China Gas Holdings đã ký thỏa thuận mua LNG với Venture Global, dự kiến bắt đầu từ năm 2030, bất chấp căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc. Một lãnh đạo ngành khí Nhật Bản thẳng thắn nhận xét: có doanh nghiệp từng phụ thuộc vào Qatar tới 50–60% nhu cầu, điều không thể chấp nhận trong bối cảnh rủi ro hiện nay. Mỹ nổi lên như mắt xích mới trong an ninh năng lượng LNG châu Á. Nước này hiện là nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới và dự kiến tăng gấp đôi lượng xuất khẩu vào cuối thập kỷ, với lợi thế khí đá phiến dồi dào và giá nội địa thấp. Nhiều hợp đồng dài hạn gắn với chỉ số Henry Hub được xem là “phao cứu sinh” giúp các nước châu Á giảm phụ thuộc vào thị trường giao ngay, nơi giá có thể biến động mạnh. Nguồn cung mới từ Bắc Mỹ đang đóng vai trò bù đắp lượng LNG thiếu hụt từ Trung Đông, đồng thời tái định hình bản đồ an ninh năng lượng khu vực.

Kết luận: Áp lực Hormuz – Bab al Mandab buộc châu Á phải tái thiết an ninh năng lượng

Điều đáng nói nhất từ cuộc khủng hoảng Hormuz – Bab al Mandab không phải là việc lưu lượng đã giảm bao nhiêu, mà là cách nó buộc châu Á phải nhìn lại nền tảng an ninh năng lượng của mình. Khi thời gian vận chuyển dầu từ Saudi Arabia tới châu Á có nguy cơ kéo dài tới khoảng 100 ngày nếu Bab al Mandab bị phong tỏa, mọi giả định về chuỗi cung ứng dầu mỏ nhanh, ổn định đều trở nên lỗi thời. Giá dầu cao dai dẳng, kho dự trữ mỏng đi, tuyến xuất khẩu Saudi Arabia xuất khẩu bị gián đoạn, tất cả đang thúc ép các nước tiêu thụ lớn rời bỏ tư duy “điều chỉnh ngắn hạn”. Việc cả châu Á đổ về Mỹ tìm nguồn cung LNG, nghiên cứu dự án ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ và khu vực châu Á – Thái Bình Dương, cho thấy xu hướng rõ rệt: đa dạng hóa nguồn, giảm phụ thuộc vào một vùng địa chính trị duy nhất. Những doanh nghiệp đã sớm ký các hợp đồng dài hạn, giảm tỷ trọng phụ thuộc Trung Đông xuống chỉ còn vài phần trăm nhu cầu, đang ít bị tổn thương hơn – đó là bài học trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách. Trong ngắn hạn, thế giới khó có thể tách mình khỏi eo biển Hormuz, nơi vẫn là điểm nghẽn sống còn của dầu thô và LNG. Nhưng về dài hạn, sự dịch chuyển sang các nguồn cung mới từ Bắc Mỹ và các tuyến vận tải khác là xu hướng khó đảo ngược. Hai eo biển Hormuz và Bab al Mandab vì thế vô tình trở thành chất xúc tác cho một cuộc tái thiết sâu rộng hệ thống an ninh năng lượng toàn cầu, với trọng tâm là LNG châu Á và chiến lược đa dạng hóa thực sự – chứ không chỉ trên văn bản.