Điểm nghẽn Hormuz: Khi căng thẳng Mỹ–Iran trở thành cú sốc giá dầu
Căng thẳng Mỹ–Iran trên mặt trận quân sự và hàng hải là tình trạng leo thang xung đột có chủ đích giữa hai quốc gia này, trong đó các cuộc tấn công “ăn miếng trả miếng” vào mục tiêu quân sự và tàu thương mại tại eo biển Hormuz làm gia tăng rủi ro gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu, đẩy giá dầu tăng mạnh và khiến thị trường năng lượng phải định giá lại mức độ bất ổn trong trung và dài hạn.
Thông điệp quan trọng nhất lúc này là: giá dầu tăng không đơn thuần là phản ứng ngắn hạn trước tin xấu, mà là hệ quả của một cấu trúc rủi ro mới xoay quanh eo biển Hormuz và chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Sau một tuần giao dịch, dầu Brent tăng 7,6% còn WTI tăng 10,4%, đây là mức tăng tuần mạnh nhất kể từ cuối tháng 7. Động lực không nằm ở yếu tố kỹ thuật thị trường, mà ở việc Mỹ tiến hành các hoạt động quân sự nhằm vào các mục tiêu tại Iran, đánh dấu đợt giao tranh dữ dội nhất giữa hai bên từ tháng 7/2026. Khi vùng cung ứng quan trọng bị quân sự hóa, thị trường buộc phải cộng thêm một “phí bảo hiểm rủi ro” vào mọi thùng dầu, kéo mặt bằng giá lên một nấc mới.
Tàu chở dầu thành “vũ khí kinh tế”: Eo biển Hormuz nghẹt thở
Nếu muốn hiểu vì sao giá dầu tăng lại dồn sức vào những ngày gần đây, hãy nhìn vào bản đồ eo biển Hormuz: nơi từng đảm nhận tới 1/5 nguồn cung dầu mỏ toàn cầu đang bị biến thành chiến trường. Các cuộc tập kích “ăn miếng trả miếng” giữa Mỹ và Iran nhắm vào tàu hàng tại đây làm sâu sắc thêm lo ngại về một đợt gián đoạn nguồn cung kéo dài từ Trung Đông. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ xác nhận không kích 3 tàu chở dầu của Iran ngoài khơi đảo Kharg, ngay gần trung tâm xuất khẩu chủ chốt của Tehran, trong khi lực lượng Iran đáp trả bằng việc tấn công các tàu bị cáo buộc đi vào “tuyến đường trái phép”. Ở cấp độ kinh tế, điều nguy hiểm là ranh giới giữa mục tiêu quân sự và vận tải thương mại bị xóa nhòa: tàu chở dầu thương mại bị sử dụng như công cụ gây sức ép lẫn nhau, biến mỗi chuyến hàng đi qua Hormuz thành một canh bạc địa chính trị.
Hệ quả đã hiển hiện trong số liệu vận tải: lưu lượng dầu thô qua eo biển Hormuz sụt giảm nghiêm trọng, với chỉ khoảng 10 tàu chở hàng mỗi ngày trong 10 ngày gần đây, mức thấp nhất từ tháng 5. Những đòn giáng quân sự này đang bóp nghẹt chuỗi cung ứng thực tế, chứ không còn dừng ở đe dọa trên giấy. Ở góc độ thị trường, đây chính là kịch bản xấu nhất: nguồn cung không bị cắt đứt hoàn toàn nhưng bị bóp méo, khiến chi phí vận chuyển, bảo hiểm và rủi ro bị bắt giữ hoặc tấn công tăng cao. Giá dầu tăng vì mỗi thùng dầu Trung Đông giờ phải gánh thêm chi phí bất định, và không hãng vận tải nào muốn mạo hiểm khi một “vùng cấm” mới quanh Hormuz đang được Iran tính lập ra.
Từ xung đột biển sang “chiến tranh kinh tế”: Rủi ro kéo dài tới 2027
Điểm đáng lo không phải là vài ngày biến động, mà là khả năng căng thẳng Mỹ Iran chuyển hóa thành thế đối đầu bế tắc kéo dài. Iran đã cảnh báo Mỹ về một cuộc “chiến tranh kinh tế” và cho biết đã phóng một tên lửa tiên tiến nhằm vào tàu chiến Mỹ, cho thấy họ sẵn sàng nâng cấp xung đột lên mức sâu rộng hơn. Song song, Iran tuyên bố sẽ đáp trả bất kỳ cuộc tấn công mới nào của Mỹ, khiến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz chậm lại ngay đầu tuần, dù chưa có lệnh phong tỏa chính thức. Các nhà phân tích năng lượng cảnh báo căng thẳng gia tăng có thể làm thay đổi cách thị trường đánh giá rủi ro giá dầu không chỉ phần còn lại của năm 2026 mà còn kéo dài sang 2027. Đây là nhận định quan trọng: thị trường không xem cú sốc này như sự kiện nhất thời, mà là trạng thái “bình thường mới” của rủi ro địa chính trị.
Các dự báo mới đều đi theo một mô-típ: gián đoạn vận tải và xuất khẩu từ khu vực Vịnh Ba Tư sẽ còn kéo dài. Một nhóm phân tích dự báo khả năng cao sẽ xuất hiện thế bế tắc, bị ngắt quãng bởi những hành động quân sự có tính toán giữa Mỹ và Iran, khiến nguồn cung dầu từ Trung Đông bị hạn chế trong phần còn lại của năm 2026. Ngân hàng lớn đã nâng dự báo giá dầu trong tháng 12 lên cao hơn trước 5 đơn vị cho cả dầu Brent và WTI, đồng thời cho rằng tình trạng gián đoạn vận tải tại Trung Đông nhiều khả năng kéo dài sang năm 2027. Khi kịch bản cơ sở đã tính đến gián đoạn lâu dài, nghĩa là thị trường chấp nhận sống chung với một mặt bằng giá dầu cao, nơi mỗi tín hiệu leo thang quân sự mới có thể kích hoạt thêm một đợt tăng giá.
Chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu và túi tiền người tiêu dùng Việt
Tác động thực tế của làn sóng căng thẳng Mỹ Iran thể hiện rõ trong cách chuỗi cung ứng năng lượng phản ứng. Ban đầu, các kho dự trữ dầu cao giúp làm dịu cú sốc nguồn cung, nhưng thách thức lớn hơn là duy trì cân bằng thị trường khi những nguồn dự trữ đệm này dần cạn. Trong khi đó, liên minh sản xuất lớn vẫn án binh bất động với chính sách sản lượng, tạo cảm giác rằng phần “đệm” phía cung cấp sẽ không can thiệp mạnh để hạ nhiệt giá. Nói cách khác, thế giới bước vào giai đoạn mà rủi ro địa chính trị và hạn chế vận tải tại eo biển Hormuz có thể đẩy giá dầu lên cao kéo dài, trong khi các công cụ kỹ thuật để bình ổn – dự trữ chiến lược, điều chỉnh sản lượng – không còn nhiều dư địa để sử dụng liên tục.
Với Việt Nam, những gì diễn ra ngoài eo biển Hormuz không hề xa vời. Giá bán lẻ xăng dầu trong nước đã neo ở mặt bằng cao: xăng E5 RON 92-II khoảng 22.480 đồng mỗi lít tại vùng 1, xăng E10 RON95-III ở mức 23.270 đồng và cao hơn tại vùng 2, trong khi dầu DO 0.05S cũng vượt 27.000 đồng. Nếu giá dầu thế giới tiếp tục leo dốc, dư địa điều hành để giữ ổn định giá trong nước sẽ thu hẹp, kéo theo chi phí vận tải, logistics, sản xuất và lạm phát chịu sức ép tăng. Điều đáng nói là đây không còn là cú sốc nhất thời để “chịu đựng một vài kỳ điều chỉnh”, mà là rủi ro cấu trúc của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Doanh nghiệp và người tiêu dùng phải chuẩn bị cho kịch bản giá năng lượng cao kéo dài, thay vì trông chờ vào một cú giảm nhanh trong ngắn hạn.
Kết luận: Thế giới phải học cách sống với “phí bảo hiểm Hormuz”
Nhìn từ góc độ chiến lược, căng thẳng Mỹ Iran quanh eo biển Hormuz đang dạy lại thị trường một bài học cũ: địa chính trị Trung Đông luôn là biến số không thể xem nhẹ trong mọi mô hình dự báo giá dầu. Lần này, bài học còn sâu hơn vì tàu chở dầu đã bị biến thành vũ khí kinh tế, khiến rủi ro chuỗi cung ứng năng lượng không chỉ nằm ở giếng dầu hay đường ống, mà ở từng hành trình trên biển. Miễn là các cuộc tấn công “ăn miếng trả miếng” chưa chấm dứt, “phí bảo hiểm Hormuz” sẽ vẫn bị cộng vào mỗi thùng dầu, giữ giá ở mức cao.
Trong bối cảnh đó, lựa chọn thực tế không phải là chờ đợi giá dầu quay lại vùng thấp, mà là chủ động thích ứng: các nền kinh tế nhập khẩu cần đa dạng hóa nguồn cung, đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng ít phụ thuộc vào tuyến Hormuz, đồng thời cải cách chính sách để giảm độ nhạy của nền kinh tế với cú sốc xăng dầu. Với người tiêu dùng và doanh nghiệp, điều khôn ngoan là chuẩn hóa lại kế hoạch tài chính trên giả định giá năng lượng duy trì ở mức cao hơn, thay vì coi đợt tăng này là cơn “sốt” ngắn hạn. Đó là cách duy nhất để biến một rủi ro địa chính trị khó lường thành bài toán quản trị có thể kiểm soát.
