Eo biển Hormuz và bước ngoặt trong đàm phán Mỹ - Iran
Đàm phán Mỹ - Iran về việc mở lại eo biển Hormuz là quá trình thương lượng giữa Washington và Tehran quanh các điều kiện tháo phong tỏa hải quân, giải phóng tài sản Iran bị đóng băng và điều chỉnh hành động quân sự, qua đó định hình lại cán cân an ninh, thương mại hàng hải và nguồn cung năng lượng toàn cầu. Đây không phải một cuộc trao đổi kỹ thuật đơn thuần, mà là phép thử địa chính trị đối với cả hai bên. Trong bối cảnh nguồn cung nhiên liệu châu Âu chịu sức ép vì vận chuyển dầu qua eo biển này bị gián đoạn kéo dài và cơ sở năng lượng Trung Đông liên tiếp bị tấn công, việc hai bên bất ngờ ngồi lại cho thấy nhu cầu thực dụng đã bắt đầu vượt lên trên khẩu chiến. Chính từ điểm xuất phát đó, đàm phán mở lại eo biển Hormuz mang ý nghĩa như một “van giảm áp” cho khu vực.
Những điều kiện cứng rắn từ Tehran: đòi hỏi hay chiến lược mở cửa?
Theo thông tin từ cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi và đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York ngày 22-9, Iran đã chuyển tới Mỹ các điều kiện để mở lại eo biển Hormuz, bao gồm: dỡ bỏ ngay lập tức lệnh phong tỏa bằng hải quân, lập tức giải phóng các tài sản Iran đang bị đóng băng và chấm dứt chiến tranh trên tất cả các mặt trận “kháng chiến”. Về bề mặt, đó là danh sách yêu sách tối đa; về thực chất, đó là cách Tehran đặt khung tham chiếu cho một thỏa thuận an ninh rộng hơn, gắn eo biển Hormuz với toàn bộ chính sách “kháng chiến” của họ trong khu vực. Điểm đáng chú ý: Iran không nói về nhượng bộ trước, mà buộc Mỹ phải trả giá chính trị bằng việc nới phong tỏa và chấm dứt tấn công các lực lượng thân Iran. Đây là chiến lược thương lượng kiểu “mở cửa lớn”, vừa tạo không gian để rút dần yêu cầu, vừa gửi thông điệp cho các lực lượng đồng minh rằng họ không bị bỏ rơi.
Giọng điệu mới của ông Trump: lạc quan có điều kiện
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã xác nhận hai bên đã tiến hành đàm phán và tin rằng họ sẽ đạt được thỏa thuận. Ông nhấn mạnh: “Tôi nghĩ rằng sẽ đạt được một thỏa thuận. Họ muốn nói chuyện với chúng tôi. Họ đã nói chuyện với chúng tôi, thậm chí hôm nay họ vẫn đang nói chuyện với chúng tôi, và mối quan hệ đang phát triển. Nhưng chúng ta không thể để họ sở hữu vũ khí hạt nhân, họ hiểu điều đó”. So với phát biểu cứng rắn tại Đại hội đồng, nơi ông từng cảnh báo có thể hủy diệt Iran nếu không sớm đạt thỏa thuận, đây là bước lùi giọng điệu rõ rệt, dù “lằn ranh đỏ” hạt nhân vẫn được khẳng định. Khi ông cho biết các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner đã có “một cuộc gặp rất hiệu quả” với các bên trung gian của Iran, thông điệp gửi tới thị trường là Nhà Trắng sẵn sàng chơi ván cờ ngoại giao phức tạp, miễn là lợi ích an ninh cốt lõi không bị chạm vào. Cũng không thể bỏ qua tính toán chính trị nội bộ: ông Trump nói tình hình với Iran “có thể kết thúc ngay sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ hoặc có thể sớm hơn”, thừa nhận chính biến trong nước sẽ tác động trực tiếp đến tiến độ.
Hormuz, thương mại hàng hải và bóng dài của các hồ sơ khác
Điểm đáng bàn là cuộc đàm phán Mỹ Iran diễn ra đồng thời với các chuyển động ngoại giao khác của Washington: cuộc gặp 40 phút giữa ông Trump và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky về khả năng ngừng tấn công các mục tiêu năng lượng trong xung đột Nga – Ukraine, và việc ông Trump ký thỏa thuận an ninh với Greenland và Đan Mạch để xây dựng hai căn cứ quân sự mới tại Narsarsuaq và Mestersvig. Khi nguồn cung nhiên liệu châu Âu bị sức ép vì gián đoạn vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz, mọi hồ sơ liên quan tới an ninh năng lượng và tuyến thương mại hàng hải đều nối thông với nhau. Việc Washington đồng thời siết lại hiện diện quân sự ở Bắc Đại Tây Dương và nói chuyện với Tehran về Hormuz cho thấy chiến lược tổng thể: bảo đảm dòng chảy năng lượng qua nhiều trục, từ Trung Đông tới các tuyến biển phía bắc. Chính vì vậy, eo biển Hormuz không chỉ là bài toán song phương Mỹ – Iran, mà là mảnh ghép quyết định trong bức tranh an ninh năng lượng của phương Tây.
Cơ hội hạ nhiệt và những rủi ro địa chính trị còn treo
Nếu đạt được thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz, Mỹ và Iran có thể tạo ra một “khoảng lặng” hiếm hoi trong chuỗi xung đột năng lượng từ Ukraine tới Trung Đông. Hoạt động thương mại hàng hải sẽ bớt bị gián đoạn, nguồn cung nhiên liệu cho châu Âu bớt căng thẳng, các nước vùng Vịnh có thêm không gian điều chỉnh chính sách xuất khẩu. Nhưng sự lạc quan của Nhà Trắng vẫn phải đối mặt với thực tế là các lực lượng vũ trang Iran đã công khai bác bỏ những tuyên bố đe dọa của ông Trump và khẳng định “sẵn sàng giáng những đòn mạnh hơn, mang tính hủy diệt và khó đoán hơn”. Bất kỳ tính toán sai lầm nào trên mặt trận “kháng chiến” – từ Syria, Iraq đến Yemen – đều có thể khiến Hormuz lại bị biến thành bàn cờ gây sức ép. Do đó, đàm phán lần này là cơ hội, nhưng chỉ bền vững nếu nó được nối dài bằng một khuôn khổ thỏa thuận an ninh rộng hơn, bao trùm cả tuyến hàng hải, tài sản kinh tế và các điểm nóng uỷ nhiệm trong khu vực.
