Hormuz – điểm nghẽn nhỏ, cú sốc lớn cho chuỗi cung ứng dầu mỏ và lưu huỳnh
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Persian với Vịnh Oman, nơi tập trung phần lớn tuyến vận chuyển dầu, khí và lưu huỳnh của Trung Đông, nên bất kỳ gián đoạn nào tại đây cũng có thể nhanh chóng biến thành cú sốc dây chuyền cho chuỗi cung ứng dầu mỏ, axit sulfuric và toàn bộ hệ sinh thái năng lượng – phân bón – khai khoáng toàn cầu. Trong giai đoạn đầu chiến dịch quân sự Mỹ – Israel nhằm vào Iran, Tehran đã phong tỏa eo biển Hormuz, khiến khoảng 1/5 nguồn cung dầu thế giới bị gián đoạn. Đó không chỉ là một động thái quân sự, mà là đòn đòn bẩy chiến lược vào chuỗi cung ứng dầu mỏ toàn cầu. Kết quả rất rõ: khủng hoảng năng lượng toàn cầu không còn là kịch bản xa vời, mà là thực tế được kích hoạt từ một eo biển dài vài chục kilômét.
Điều đáng nói hơn, Hormuz không chỉ quan trọng với dầu. Khoảng một nửa lượng lưu huỳnh giao dịch bằng đường biển phải đi qua tuyến hàng hải này. Khi căng thẳng leo thang trong những ngày đầu tháng 8, lưu lượng tàu qua khu vực chỉ còn khoảng 10 chuyến mỗi ngày, thấp hơn rất nhiều so với mức khoảng 88 chuyến trước khi xung đột bùng phát. Đây là con số cho thấy chuỗi cung ứng không bị “chậm lại” mà đang “gãy khúc”. Ai tin rằng thị trường tự điều chỉnh nhanh chóng đang đánh giá thấp mức độ phụ thuộc của cả hệ thống năng lượng và hóa chất vào một nút thắt địa chiến lược duy nhất.
Từ lưu huỳnh đến axit sulfuric: mắt xích vô hình siết cổ ngành phân bón
Nếu dầu là thứ làm nóng các biểu đồ giá năng lượng, thì lưu huỳnh và axit sulfuric mới là những mắt xích âm thầm khiến ngành nông nghiệp đau đầu. Hơn 5 tháng sau khi xung đột Mỹ và Iran làm gián đoạn nguồn cung lưu huỳnh và axit sulfuric toàn cầu, thị trường vẫn chưa có dấu hiệu phục hồi rõ rệt. Khi khoảng một nửa lưu huỳnh đi biển phải qua eo biển Hormuz, bất kỳ cú sốc nào ở đây lập tức biến thành khan hiếm nguyên liệu cho ngành phân bón axit sulfuric. Nói cách khác, mỗi chuyến tàu tránh Hormuz không chỉ là chuyện đường vòng, mà là chi phí tăng thêm đổ thẳng lên vai nông dân.
Trong ngành phân bón, khoảng 60% sản lượng axit sulfuric toàn cầu được dùng để sản xuất phân lân, đặc biệt là DAP và MAP. Tình trạng khan hiếm lưu huỳnh và axit sulfuric kéo dài đang ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất phân bón, nhất là tại các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu như Ấn Độ, nhiều nước châu Phi và cả Việt Nam. Đây là lời nhắc phũ phàng: khủng hoảng năng lượng toàn cầu không chỉ được đo bằng giá dầu, mà còn bằng giá từng bao phân lân trên ruộng lúa và nương ngô. Khi nguồn cung thiếu ổn định, các nhà sản xuất buộc phải “sống chung với rủi ro”, hoặc chuyển chi phí sang người nông dân – nhóm yếu thế nhất trong toàn chuỗi.
Ngành khai khoáng: nạn nhân thầm lặng của cú sốc axit sulfuric
Khủng hoảng tại eo biển Hormuz không dừng ở cột mốc dầu mỏ hay phân bón; nó lan sâu vào ruột hệ thống công nghiệp – đó là khai khoáng. Nguồn cung thiếu ổn định tiếp tục tạo áp lực đối với nhiều lĩnh vực sản xuất, và khai khoáng là ví dụ điển hình. Ở nhiều mỏ, axit sulfuric không phải lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc của cả quy trình hydrometallurgy. Khi dòng chảy axit bị bóp nghẹt, chi phí sản xuất không tăng nhẹ mà nhảy bậc.
Tại Chile – quốc gia sản xuất đồng lớn nhất thế giới – nhiều doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào axit sulfuric nhập khẩu để thủy luyện quặng đồng, khiến chi phí sản xuất tiếp tục gia tăng trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu chưa ổn định. Một số khu vực tìm cách tự cứu: tổ hợp khai khoáng Kamoa-Kakula ở Cộng hòa Dân chủ Congo đã tăng công suất axit sulfuric phục vụ khai thác đồng, nhưng sản lượng bổ sung mới chỉ đáp ứng khoảng một phần ba nhu cầu trong nước. Thực tế này nói thẳng: nếu Hormuz còn bất ổn, mỗi tấn quặng đồng, mỗi dự án khai khoáng mới đều phải tính lại bài toán chi phí.
Tái cấu trúc bản đồ năng lượng Trung Đông: cơ hội hay ảo vọng?
Trong khi Tehran coi eo biển Hormuz là đòn bẩy chiến lược để gây sức ép với Mỹ và phương Tây, các quốc gia vùng Vịnh lại tăng tốc xây dựng đường ống và hành lang vận tải mới nhằm giảm phụ thuộc vào điểm nghẽn này. Diễn biến đó không chỉ là phản ứng phòng vệ, mà là cuộc tái cấu trúc yên lặng của chuỗi cung ứng dầu mỏ và khí. UAE đẩy nhanh đường ống tới cảng Fujairah trên Vịnh Oman; Saudi Arabia mở rộng tuyến Đông – Tây để chuyển phần lớn dầu xuất khẩu sang bờ Biển Đỏ. Về lý thuyết, nếu các dự án này hoàn thành đúng kế hoạch, vai trò của eo biển Hormuz đối với thương mại dầu khí toàn cầu có thể giảm đáng kể trong vài năm tới.
Nhưng coi đây là chiếc chìa khóa chấm dứt khủng hoảng năng lượng toàn cầu sẽ là quá lạc quan. Các tuyến mới qua Iraq, Syria hay Biển Đỏ vẫn đối mặt nguy cơ bị tấn công bởi lực lượng thân Iran hoặc các nhóm vũ trang trong khu vực. Đồng thời, những dự án như hành lang kinh tế kết nối Ấn Độ – Trung Đông – châu Âu được kỳ vọng biến một số cảng Địa Trung Hải thành trung tâm trung chuyển năng lượng mới. Câu hỏi là: khi mỗi đường ống mới có thể trở thành mục tiêu phá hoại, liệu thế giới có đang thay một điểm nghẽn Hormuz bằng nhiều điểm nghẽn nhỏ hơn, khó kiểm soát hơn?
Bài toán cho nông nghiệp và khai khoáng: thích nghi trong thời đại biến động
Những diễn biến mới nhất cho thấy thị trường axit sulfuric toàn cầu vẫn chưa bước vào giai đoạn phục hồi. Khi căng thẳng tại eo biển Hormuz chưa được giải quyết dứt điểm và các hạn chế xuất khẩu từ những quốc gia sản xuất lớn vẫn còn hiệu lực, nguồn cung toàn cầu nhiều khả năng sẽ tiếp tục biến động trong những tháng tới. Với nông nghiệp và khai khoáng, điều đó đồng nghĩa một kỷ nguyên mới: sống trong trạng thái khan hiếm nguyên liệu kéo dài chứ không phải cú sốc ngắn hạn rồi quay lại bình thường.
Các nước nhập khẩu phân bón và axit sulfuric – từ Ấn Độ, nhiều quốc gia châu Phi tới Việt Nam – sẽ phải chấp nhận thực tế là giá phân lân, đặc biệt DAP và MAP, khó trở lại mức “dễ chịu” trong ngắn hạn. Ngành khai khoáng, từ đồng ở Chile đến các dự án mới tại châu Phi, cũng phải tính lại mô hình kinh tế dựa trên nguyên liệu rẻ và sẵn. Kết luận không mấy dễ nghe nhưng cần thừa nhận: eo biển Hormuz đã biến từ “vấn đề của Trung Đông” thành biến số cấu trúc cho cả khủng hoảng năng lượng toàn cầu, và ai vẫn lập kế hoạch như thời tiền khủng hoảng sẽ là người trả giá cao nhất.
