Một tuổi trẻ Bách khoa gắn số phận với khoa học và chiến tranh
Hành trình khoa học của giáo sư Nguyễn Nguyên Phong là câu chuyện một nhà vật lý trẻ tuổi bước từ giảng đường Đại học Bách khoa Hà Nội vào tâm điểm cuộc đối đầu công nghệ thời Chiến tranh Lạnh, vừa đặt nền móng cho vật lý hạt nhân Việt Nam vừa góp phần vô hiệu hóa bom mìn từ trường hiện đại của Mỹ, cho thấy tri thức khoa học có thể trở thành sức mạnh bảo vệ chủ quyền và sinh mạng con người. Ở tuổi 19, ngay sau khi tốt nghiệp chuyên ngành Vật lý tại trường Sư phạm, ông nhận quyết định về công tác tại Đại học Bách khoa Hà Nội, trở thành một trong những cán bộ giảng dạy trẻ nhất của nhà trường mới thành lập. Việc một thanh niên chưa tròn hai mươi đã đứng trên bục giảng không chỉ là kỷ lục cá nhân, mà còn phản ánh niềm tin của thế hệ mở đầu khoa học Bách khoa vào trí tuệ Việt Nam. Từ lựa chọn ban đầu ấy, cả cuộc đời ông gắn chặt với nghiên cứu, đào tạo và những nhiệm vụ khoa học mang tính sống còn của đất nước.
Từ Dubna trở về: đặt nền móng vật lý hạt nhân Việt Nam
Nếu chỉ nhìn giáo sư Nguyễn Nguyên Phong như một “người hùng rà phá thủy lôi”, ta sẽ bỏ qua chiều sâu quan trọng nhất: ông là một trong những kiến trúc sư đầu tiên của vật lý hạt nhân Việt Nam. Giai đoạn 1961-1963, ông được cử sang Liên Xô thực tập, sau đó từ 1966-1970 làm cộng tác viên khoa học tại Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna – trung tâm hàng đầu thế giới về vật lý hạt nhân thời bấy giờ. Trở về nước năm 1970, ông mang theo nền tảng tri thức tiên tiến để xây dựng bộ môn Kỹ thuật Hạt nhân tại Đại học Bách khoa Hà Nội, đặt viên gạch đầu tiên cho đào tạo bài bản trong lĩnh vực này. Quan trọng hơn, ông không coi hạt nhân là thứ xa vời mà là công cụ phát triển: khi Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam thành lập năm 1976, ông trở thành Trưởng phòng Lò phản ứng và Điện hạt nhân đầu tiên, trực tiếp khảo sát lò phản ứng TRIGA-MARK II tại Đà Lạt và tham gia nâng công suất từ 250kW lên 500kW, biến công trình này thành hạ tầng nghiên cứu chiến lược của khoa học Bách khoa và cả nước.
GK1 và cuộc đấu trí với bom từ trường Mỹ
Đỉnh cao kịch tính trong sự nghiệp của giáo sư Nguyễn Nguyên Phong là mùa xuân 1972, khi Mỹ phong tỏa cảng Hải Phòng và các cửa sông miền Bắc bằng thủy lôi từ tính và bom từ trường công nghệ cao. Đây không chỉ là một chiến dịch quân sự, mà là cuộc thử sức giữa công nghệ chiến tranh Mỹ và trí tuệ khoa học Việt Nam. Trước tình hình đó, Bộ trưởng Giao thông Vận tải Phan Trọng Tuệ phối hợp với Bộ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp Tạ Quang Bửu tập hợp lực lượng trí thức, thành lập tổ nghiên cứu đặc nhiệm GK1 tại Đại học Bách khoa Hà Nội, do giáo sư Vũ Đình Cự làm tổ trưởng, với sự tham gia của giáo sư Nguyễn Nguyên Phong và nhiều chuyên gia vật lý, vô tuyến điện tử, tự động hóa. Nhiệm vụ của GK1 là giải mã nguyên lý hoạt động của thủy lôi từ tính, bom từ trường và chế tạo thiết bị rà phá phù hợp. Trong điều kiện thời chiến, họ thiết kế được các khí tài như thiết bị tạo xung từ trường kích nổ bom mìn từ xa, máy gây nhiễu vô hiệu hóa cơ chế kích nổ và ca nô không người lái phục vụ rà phá. Những thiết bị này được đưa vào sử dụng, góp phần nâng cao hiệu quả rà phá bom từ trường, hạn chế thương vong tại cảng Hải Phòng, phá vỡ âm mưu phong tỏa miền Bắc của Mỹ trong giai đoạn 1972-1973.
Di sản khoa học Bách khoa và bước chân ra thế giới
Điều đáng nói là cuộc đấu trí với bom từ trường không phải một chiến công đơn lẻ, mà trở thành biểu tượng cho cách khoa học Bách khoa gắn với vận mệnh quốc gia. Công trình “Giải pháp rà phá thủy lôi và bom từ trường” mà nhóm GK1 tham gia đã được Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt một năm 1996, được xem là một trong tám công trình tiêu biểu nhất trong lịch sử 70 năm của trường. Nhờ các thiết bị do nhóm nghiên cứu phát triển, hàng vạn luồng tuyến giao thông thủy được khai thông, thương vong giảm tối đa và âm mưu phong tỏa miền Bắc bị phá tan. Trong lịch sử nhà trường, giáo sư Nguyễn Nguyên Phong vì thế không chỉ là niềm tự hào, mà còn là người truyền lửa bản lĩnh khoa học cho hàng nghìn sinh viên thế hệ sau. Sau khi nghỉ hưu năm 1995, di sản chuyên môn của ông tiếp tục được quốc tế ghi nhận: ông được mời làm Chuyên gia cao cấp cho Bộ Khoa học và Công nghệ Angola, đồng thời là Giáo sư thực thụ tại Đại học Quốc gia Agostinho Neto trong giai đoạn 1995-2019. Một câu nói có thể trích dẫn từ hành trình này là: “Nhờ các thiết bị này, hàng vạn luồng tuyến giao thông thủy được khai thông, giảm thiểu tối đa thương vong và phá tan âm mưu phong tỏa miền Bắc của Mỹ.”
Ý nghĩa của một đời khoa học: từ bom mìn đến đào tạo hạt nhân
Nhìn lại, hành trình từ giảng viên 19 tuổi đến chuyên gia rà phá bom từ của giáo sư Nguyễn Nguyên Phong cho thấy một điều: khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với nhu cầu sống còn của xã hội. Ông không tách vật lý hạt nhân khỏi đời sống, mà biến nó thành nền tảng để vừa xây dựng lò phản ứng nghiên cứu, vừa giải quyết bài toán rà phá thủy lôi và bom từ trường. Vật lý hạt nhân Việt Nam, qua những bước đi đầu tiên ở bộ môn Kỹ thuật Hạt nhân Bách khoa và Viện Năng lượng Nguyên tử, mang dấu ấn rõ rệt của tư duy ấy. Hôm nay, ở tuổi 88, khi ông trở lại trường trong dịp kỷ niệm 70 năm thành lập, đứng trước xác bom từ trường và bức ảnh nhóm GK1, hình ảnh đó không chỉ là hoài niệm. Đó là lời nhắc cho các thế hệ trẻ rằng tri thức không dừng ở bài giảng; nó có thể mở luồng tuyến giao thông bị phong tỏa, cứu sinh mạng đồng đội và đưa một nhà khoa học Việt Nam trở thành chuyên gia quốc tế sau khi nghỉ hưu.
