Bảo tồn nghề phải bắt đầu từ sinh kế
Sinh kế nghệ nhân là khả năng người thực hành nghề truyền thống có thu nhập ổn định từ kỹ năng, tri thức và sản phẩm của mình, thay vì chỉ được mời biểu diễn trong những dịp ngắn hạn. Tại Mỹ Sơn, câu hỏi vì thế không chỉ là làm sao để du khách nhìn thấy nghề Chăm, mà là liệu nghề ấy có thể nuôi sống người đang gìn giữ nó hay không. Năm 2025, khu di sản đón 438.121 lượt khách, doanh thu hơn 63,7 tỉ đồng; gần 91% khách là quốc tế. Lượng khách ấy tạo cơ hội thị trường, nhưng không bảo đảm thu nhập sẽ đến tay nghệ nhân. Nếu họ chỉ xuất hiện theo giờ trình diễn trong khi phần lớn doanh thu thuộc về vé và dịch vụ khác, nghề khó trở thành lựa chọn lâu dài cho người trẻ. Bảo tồn trên danh nghĩa, không gắn với khoản thu thực tế, sẽ khó giữ được người giữ nghề.
Từ món quà lưu niệm đến giá trị có bản sắc
Mua sắm đã là một phần của chuyến tham quan Mỹ Sơn: bốn quầy hàng hiện kết nối đồ thủ công, sản phẩm mang biểu tượng Chăm và hàng OCOP; doanh thu bán hàng lưu niệm năm 2024 ước khoảng 6,3 tỉ đồng. Nhưng thị trường chỉ tạo sinh kế bền vững khi sản phẩm có bản sắc và người làm nghề nhận được phần giá trị tương xứng. Một món đồ cần cho khách biết ai làm, ở đâu, bằng kỹ thuật nào, hoa văn mang ý nghĩa gì và vì sao gắn với Mỹ Sơn. Nếu chỉ thay hình tháp hay thêm họa tiết, sản phẩm dễ lẫn với hàng lưu niệm ở nơi khác. Thổ cẩm có thể đi vào khăn, túi, ví; gốm có thể phát triển dòng nhỏ, thuận tiện mang theo mà vẫn giữ vật liệu, màu sắc và kỹ thuật đặc trưng. Tên nghệ nhân, câu chuyện hoa văn và xuất xứ trên nhãn hoặc mã QR giúp sản phẩm có căn cứ để được nhận diện, ghi nhớ và lựa chọn.
Trải nghiệm phải trả công cho tri thức
Hành trình hiện phổ biến trong khoảng 2–4 giờ, tập trung vào đền tháp, thuyết minh, biểu diễn và tiện ích số; khách có thể biết đến nghề mà chưa hiểu đủ để gắn bó với câu chuyện văn hóa. Hướng đi đáng làm là nối kiến trúc, tín ngưỡng, nghệ thuật, vật liệu, kỹ thuật thủ công, ẩm thực và cảnh quan thành một trải nghiệm có mạch kể. Với gốm, nghệ nhân Chăm nên trực tiếp hướng dẫn để kỹ thuật không bị tách khỏi người nắm giữ tri thức. Với dệt thổ cẩm, khách cần hiểu màu sắc và hoa văn gắn với biểu tượng, đời sống cộng đồng ra sao, chứ không chỉ thử thao tác trên khung cửi. Một sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu phải nói rõ ai hướng dẫn, kéo dài bao lâu, tri thức nào được truyền tải và tiền công nghệ nhân được tính thế nào. Khi người hướng dẫn được trả cho thời gian và kỹ năng, workshop mới có thể tạo thu nhập thay vì biến nghề thành tiết mục minh họa.
Để lợi ích du lịch quay lại nuôi nghề
Mỹ Sơn định hướng triển khai trong quý I–II.2027 chuỗi trạm trải nghiệm gạch, gốm, dệt, điêu khắc song song với các trạm sinh thái, đồng thời hướng tới hợp tác với tối thiểu 15–20 doanh nghiệp lữ hành. Mỗi trạm cần có một câu hỏi lịch sử, kỹ thuật hoặc văn hóa cụ thể để workshop trở thành cách diễn giải di sản bằng vật liệu, bàn tay và ký ức, không phải hoạt động vui chơi gắn thêm vào tour. Tầm nhìn giai đoạn 2028–2030 đặt mục tiêu 600.000–700.000 lượt khách mỗi năm, doanh thu trên 100 tỉ đồng mỗi năm và dịch vụ sinh thái – văn hóa chuyên sâu đóng góp 15–20% doanh thu dịch vụ. Những mục tiêu này chỉ có ý nghĩa với nghệ nhân Mỹ Sơn nếu cơ chế vận hành xác định rõ tiền công, vai trò đồng kiến tạo của cộng đồng và phần lợi ích quay lại việc truyền nghề. Nhà văn, nghệ nhân văn hóa ẩm thực Chăm Kiều Maily gợi ý lập quỹ phát triển và bảo tồn văn hóa Chăm; đây mới là đề xuất cá nhân, chưa phải cơ chế được quyết định.
Công nghiệp văn hóa không thể chỉ dựa vào sự phấn khởi của thị trường hay một sự kiện đông khách. Muốn sản phẩm văn hóa tồn tại lâu dài, cần chuyển từ hoạt động đơn lẻ sang sản phẩm du lịch có thể đón khách thường xuyên, có câu chuyện rõ, tiêu chuẩn thực hiện và cách theo dõi kết quả. Với nghề truyền thống Chăm, thước đo quan trọng không chỉ là lượt khách hay doanh thu điểm đến, mà còn là nghệ nhân có được trả công, tri thức có được truyền lại và cộng đồng có tiếng nói trong cách kể về văn hóa của mình hay không. Khi lợi ích từ du lịch quay về nuôi người thực hành và hoạt động trao truyền, bảo tồn di sản mới gắn với đời sống thay vì dừng ở trưng bày. Mỹ Sơn có lượng khách và kế hoạch phát triển sản phẩm; bước quyết định tiếp theo là bảo đảm người giữ nghề cùng tạo ra giá trị và được hưởng phần xứng đáng.
