Gốm Chăm UNESCO: Di sản không thể sống nếu người làm nghề nghèo
Hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp là diễn đàn nơi giới quản lý, nhà khoa học và cộng đồng làng gốm Bàu Trúc cùng bàn cách để di sản gốm Chăm UNESCO không chỉ được tôn vinh trên giấy tờ mà còn tiếp tục sống trong đời sống và sinh kế cộng đồng. Chiều 11/10, UBND tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội thảo tại xã Ninh Phước, với sự tham dự của các nhà khoa học, chuyên gia, nghệ nhân và đại diện cộng đồng làng gốm Bàu Trúc. Trọng tâm không phải là kể lại lịch sử nghề, mà là trả lời câu hỏi: làm sao để người Chăm tiếp tục sống được bằng nghề gốm truyền thống, thay vì chỉ làm “minh họa” cho một danh hiệu quốc tế.
Từ danh hiệu UNESCO đến sức ép mai một: khoảng cách đáng lo
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp ngày 29/11/2022, một mốc tự hào nhưng cũng là lời cảnh báo. Sau 4 năm được ghi danh, nhiều chương trình bảo vệ đã triển khai, song sức sống di sản vẫn bị đe dọa: số người thực hành nghề ở Bàu Trúc giảm còn 360 người năm 2024, chỉ còn 6 nghệ nhân đủ khả năng truyền dạy. Đây là con số biết nói: nếu 6 người ấy mệt mỏi hoặc bỏ nghề, gốm Bàu Trúc sẽ mất đi “trái tim sống”. Nguyên liệu đất sét khó khăn, không gian nung lộ thiên bị thu hẹp, nghề chịu sức ép thị trường và du lịch chủ yếu là khách tham quan ngắn, lượng khách tăng nhưng thu nhập người làm gốm không tăng tương ứng. Danh hiệu UNESCO, nếu không gắn với sinh kế, có nguy cơ biến thành chiếc khung trưng bày một di sản đang dần tắt.
Hội thảo Khánh Hòa: Đặt sinh kế cộng đồng làm trung tâm bảo tồn
Điểm đáng giá nhất của hội thảo lần này là sự thẳng thắn: bảo tồn di sản mà không bảo đảm sinh kế cộng đồng là một chiến lược thất bại ngay từ vạch xuất phát. Đại diện ngành văn hóa Khánh Hòa nhấn mạnh, bảo vệ di sản không chỉ là giữ kỹ thuật hay sản phẩm, mà trước hết là giữ cộng đồng, nghệ nhân, tri thức và điều kiện để nghề tiếp tục được thực hành trong đời sống; bảo tồn phải gắn với sinh kế, nếu người làm nghề không có thu nhập ổn định, sản phẩm không có thị trường, thế hệ trẻ không thấy tương lai từ nghề thì việc duy trì di sản sẽ rất khó khăn. TS. Nguyễn Thị Thu Trang khẳng định: “Sinh kế của cộng đồng là yếu tố cốt lõi để duy trì sức sống cho di sản”. Quan điểm này chuyển trọng tâm từ “giữ đồ vật” sang “giữ người làm nghề”, từ bảo tàng hóa sang nuôi dưỡng một hệ sinh thái kinh tế – văn hóa sống.
Gốm Bàu Trúc như một “bảo tàng sống”: chiến lược phát huy giá trị
Nếu coi gốm Bàu Trúc là một “bảo tàng sống”, thì mỗi nghệ nhân, mỗi lò nung ngoài trời, mỗi thửa đất sét đều là hiện vật không thể thay thế. Tỉnh đã quy hoạch 5ha mỏ đất sét sông Quao và 1ha khu vực khai thác cát, bãi nung để bảo đảm nguồn nguyên liệu nguyên bản; mở lớp dạy nghề, lập câu lạc bộ thực hành di sản, câu lạc bộ phụ nữ làm gốm, xây dựng hợp tác xã gốm Bàu Trúc, áp dụng thương mại điện tử, gắn chip NFC, công nghệ thực tế ảo. Lượng du khách đến làng gốm tăng từ hơn 11.000 lượt năm 2023 lên hơn 17.000 lượt năm 2025, cho thấy sức hút của mô hình gắn di sản với du lịch trải nghiệm. Tuy vậy, nếu sản phẩm không được nâng giá trị mỹ thuật và công năng, nếu nghệ nhân không được chia phần xứng đáng từ chuỗi giá trị, thì “bảo tàng sống” vẫn có nguy cơ trở thành sân khấu trình diễn cho khách chụp ảnh, hơn là không gian lao động có thu nhập ổn định.
Từ hội thảo đến hành động: để gốm Chăm nuôi được tương lai người trẻ
Điểm mấu chốt sau hội thảo là: gốm Chăm UNESCO chỉ thực sự được bảo tồn khi người trẻ Chăm nhìn thấy ở đó một tương lai nghề nghiệp có ý nghĩa và có thu nhập. Các chuyên gia đề xuất bảo đảm vùng nguyên liệu, không gian sản xuất, nhất là không gian nung lộ thiên; kết hợp nghệ nhân với họa sĩ, nhà thiết kế để phát triển sản phẩm trang trí, quà tặng, nội thất, sản phẩm phục vụ du lịch nhưng vẫn giữ kỹ thuật, vật liệu và bản sắc Chăm. Đồng thời, cần gắn bảo tồn với phát triển kinh tế – xã hội và du lịch trải nghiệm nghề gốm, tránh thương mại hóa làm mất giá trị cốt lõi, và tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, cộng đồng người Chăm, nhà khoa học, doanh nghiệp. Nếu những định hướng này được thực hiện nhất quán, gốm Bàu Trúc có thể trở thành hình mẫu kết nối bảo tồn di sản với sinh kế cộng đồng – nơi di sản không chỉ được ngắm, mà còn nuôi sống người giữ nghề.
