Cải lương vẫn sáng đèn nhưng nghệ sĩ không sống nổi bằng sân khấu
Cải lương truyền thống là loại hình sân khấu kết hợp âm nhạc dân gian, tuồng tích, thoại kịch và nghệ thuật hóa thân, phản ánh lịch sử, thân phận con người và những giá trị đạo lý Việt Nam thông qua lời ca, điệu lý và giọng vọng cổ đặc trưng. Trong đời sống sân khấu hiện nay, cải lương truyền thống không hề biến mất. Cuộc thi “Tài năng diễn viên sân khấu cải lương toàn quốc” tổ chức tại TP.HCM đã quy tụ 36 thí sinh đến từ 12 đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp, cho thấy lực lượng nghệ sĩ cải lương vẫn đông đảo và muốn tiếp tục bám nghề. Các vở diễn như “Câu thơ yên ngựa” vẫn được công diễn tại sân khấu cải lương với giá vé từ 200.000 đến 1.000.000 đồng, chứng tỏ đèn sân khấu cải lương chưa tắt. Nhưng phía sau ánh đèn, câu hỏi nhức nhối là: tại sao nghề vẫn có khán giả mà nghệ sĩ lại không sống được bằng nó?
Khi nghệ sĩ phải đi làm thêm: khoảng cách giữa thành công nghệ thuật và miếng cơm
Nghệ sĩ cải lương hôm nay biểu diễn, đoạt huy chương, được vỗ tay nhưng vẫn phải kiếm thêm nghề tay trái để tồn tại. Minh Trường – người từng đoạt Chuông vàng vọng cổ, Huy chương vàng tại Liên hoan cải lương toàn quốc – thừa nhận đa số nghệ sĩ cải lương hiện nay phải làm thêm công việc khác để nuôi đời sống và nuôi nghề. Bản thân anh làm kinh doanh bên cạnh hát, dù từng có vai Nguyễn Hữu Cảnh được trao Huy chương vàng nhưng vở diễn chỉ có đúng hai suất rồi dừng vì kinh phí và bán vé không đủ. Khoảng cách giữa huy chương và số suất diễn kéo dài hàng chục, hàng trăm buổi là khoảng cách giữa danh tiếng và thu nhập. Chúng ta nói nhiều về bảo tồn âm nhạc dân gian, nhưng nếu người hát không có tiền nhà, tiền học cho con, thì “bảo tồn” chỉ còn là tủ trưng bày, không phải một nghề sống được.
Thị trường giải trí thay đổi: cải lương thua ngay từ khâu tìm khán giả
Vấn đề của sân khấu cải lương không phải thiếu tài năng, mà là thua cuộc ở khâu tiếp cận khán giả. Nghệ sĩ Minh Trường chỉ ra điều ông lo nhất không phải “không có nghệ sĩ giỏi, không có vở hay”, mà là thiếu hẳn cách để đến với công chúng. Trong khi phim ảnh có trailer, lịch phát hành, hệ thống rạp; ca sĩ có fandom, TikTok, YouTube, fan meeting và nền tảng nghe nhạc; thì nhiều vở trên sân khấu cải lương chỉ quanh quẩn với nhóm khán giả vốn dĩ đã yêu bộ môn này. Người trẻ tối nay muốn giải trí, họ mở điện thoại thấy TikTok, YouTube, game, phim online – nhưng không biết vở cải lương nào đang diễn, ở đâu, kể câu chuyện gì. Cải lương truyền thống đang cạnh tranh với cả một hệ sinh thái nội dung số mà gần như không có chiến lược truyền thông, marketing tương xứng. Thua ở khâu “bán sân khấu” thì mọi nỗ lực làm mới trên sàn diễn cũng khó thành tiền vé.
Nhìn vào Trần Hữu Trang: di sản 50 năm và áp lực phải đổi mới
Kỷ niệm 50 năm một sân khấu cải lương là cột mốc vừa đáng tự hào, vừa là lời nhắc về trách nhiệm đổi mới. Chương trình đặc biệt “Nửa thế kỷ vang vọng hồn dân tộc” do đạo diễn, NSƯT Hoa Hạ dàn dựng, như một cuộc hội ngộ của ba thế hệ nghệ sĩ – từ Minh Vương, Thanh Tuấn, Thoại Miêu, Lê Thiện đến lớp trẻ – tái hiện hàng loạt trích đoạn kinh điển. Mỗi trích đoạn mở ra thế giới cải lương truyền thống: chuyện lịch sử, thân phận con người, lòng trung nghĩa, tình yêu quê hương, khát vọng sống và trách nhiệm cộng đồng – đúng nghĩa bảo tồn âm nhạc dân gian trong một hình thức sân khấu sống động. Nhưng bên cạnh lễ kỷ niệm, nhà hát còn lên kế hoạch phục dựng hai vở kinh điển “Tô Ánh Nguyệt” và “Cây sầu riêng trổ bông” trong hoạt động tri ân. Phục dựng không chỉ là ôn lại ký ức, mà là phép thử: liệu những giá trị xưa có thể được kể lại theo cách mới để hút khán giả hôm nay?
Giải pháp: biến di sản thành nghề bằng công nghệ, giáo dục và giới hạn đổi mới
Muốn sân khấu cải lương trở thành nghề sống được, chúng ta phải chấp nhận thay đổi đồng thời giữ ranh giới rất rõ. Nghệ sĩ như Minh Trường ủng hộ dùng màn hình LED, công nghệ mới, cách dàn dựng khác, vì không thể sống năm 2026 mà diễn y nguyên như thập niên 1980–1990. Nhưng anh cũng vạch lằn ranh: “Cái mới nhất định phải mới, nhưng phải trong khuôn khổ, đừng làm mất đi chất trữ tình, nội tâm, đừng làm mất vẻ đẹp của bài ca và phiên bản cải lương”. Đổi mới phải đi kèm hiểu giá trị cốt lõi – điều đã được nhắc lại trong trại sáng tác kịch bản sân khấu với sự xuất hiện của 6 kịch bản cải lương mới. Bên cạnh đó, số hóa trích đoạn, làm nội dung hậu trường, tạo sản phẩm hướng đến giới trẻ, hoặc đưa cải lương vào trường học… được xem như những cánh cửa mới cho bảo tồn âm nhạc dân gian gắn với đời sống kinh tế hiện đại. Tóm lại, nếu khán giả trẻ không xem cải lương trên sân khấu, hãy để họ gặp nó trước trên điện thoại và trong lớp học – rồi mới kéo họ đến rạp.
