Chương trình bảo vệ phải bắt đầu từ người làm nghề
Gốm Chăm Bàu Trúc là nghệ thuật làm gốm của cộng đồng Chăm, được thực hành qua tri thức, kỹ năng và mối gắn kết giữa nghệ nhân với không gian làng nghề. Ngày 19-10, UBND tỉnh Khánh Hòa yêu cầu các sở, ngành và địa phương tiếp tục thực hiện Chương trình hành động quốc gia về bảo vệ, phát huy giá trị nghệ thuật này. Động thái ấy cần thiết, nhưng văn bản và kế hoạch chỉ có ý nghĩa khi giúp người thợ tiếp tục làm gốm, sống được bằng nghề và truyền nghề cho thế hệ sau.
Năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Từ năm 2023, các nhiệm vụ của tỉnh bao gồm duy trì thực hành, truyền dạy, phát huy vai trò nghệ nhân, bảo đảm nguyên liệu và điều kiện làm nghề, phát triển sản phẩm, quảng bá, kết nối du lịch với sinh kế cộng đồng, đồng thời nghiên cứu và tư liệu hóa. Đây là một chương trình tương đối toàn diện trên giấy; thước đo quyết định vẫn là sức sống của nghề trong từng gia đình.
Bốn năm sau, số người thực hành vẫn đi xuống
Cảnh báo của chuyên gia đặt ra câu hỏi khó cho mọi kế hoạch bảo tồn: sau bốn năm được UNESCO ghi danh, di sản có đang an toàn hơn không? Số người thực hành tại Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống 360 người năm 2024; hiện chỉ còn 6 nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Các lớp học nghề cũng chưa bảo đảm người học ở lại, bởi phần lớn học viên tham gia một thời gian ngắn rồi bỏ. Tăng số lớp, vì thế, không đồng nghĩa với việc trao truyền đã thành công.
Câu chuyện nghệ nhân Đàng Thị Tám cho thấy nguyên nhân không nằm ở thiếu sự ghi nhận đơn thuần: bà ngừng làm gốm vì không thể tiếp tục sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, trong khi con cháu chuyển sang nghề khác. Khi sân nung bị thay bằng không gian làm bánh tráng, nơi chốn gắn với thực hành nghề cũng mất đi. Bảo vệ di sản phải giữ được điều kiện để nghệ nhân làm nghề thường xuyên, thay vì chỉ tổ chức lớp học hay sự kiện trong những dịp nhất định.
Ngân sách lớn cần đi cùng việc tháo gỡ nút thắt
Cuối năm 2025, tỉnh phê duyệt đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2025–2028 cùng những năm tiếp theo, với tổng kinh phí hơn 205 tỷ đồng. Mục tiêu là đưa nghệ thuật làm gốm ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, đăng ký nhãn hiệu “Gốm Chăm”, quy hoạch không gian văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng. Nhưng quy mô ngân sách không tự bảo đảm hiệu quả nếu những điều kiện căn bản như vùng nguyên liệu, khu nung, hạ tầng làng nghề và môi trường chưa được xử lý đồng bộ.
Tỉnh giao UBND xã Ninh Phước phối hợp rà soát đất đai, nguồn nguyên liệu, môi trường, cơ sở hạ tầng và các điều kiện duy trì làng nghề. Đây không phải phần việc phụ: đất sét ven sông Quao, cát sông Lu, nguồn củi, hồ Bàu Súc và sân nung đều thuộc hệ sinh thái thực hành nghề. Người làm gốm cần được bảo đảm quyền tiếp cận nguyên liệu, còn quy hoạch và dự án phát triển quanh làng phải tính đến tác động đối với di sản. Nếu thiếu những nền tảng ấy, sản phẩm có nhãn hiệu vẫn khó giữ được phương thức làm gốm truyền thống.
Để bảo tồn gắn với thu nhập và quyền quyết định của cộng đồng
Một khoảng cách khác nằm giữa danh hiệu dành cho nghệ nhân và giá trị mà họ nhận được từ tác phẩm. Trường hợp sản phẩm của nghệ nhân ưu tú Đàng Xem cho thấy việc thiếu dấu nhận diện, hồ sơ tác phẩm và ghi chép quan hệ truyền nghề có thể khiến tác phẩm khó được xác minh sau khi người làm qua đời. Bởi vậy, cần hỗ trợ nghệ nhân tự chọn dấu hiệu riêng, lập sổ tác phẩm và sưu tầm tác phẩm của các nghệ nhân cao tuổi cho bảo tàng; đồng thời gắn sự ghi nhận với sinh kế, đơn đặt hàng trực tiếp và cơ hội truyền dạy.
Việc đưa gốm vào du lịch và thị trường cũng phải để cộng đồng Chăm quyết định điều gì đại diện cho bản sắc, cách sử dụng biểu tượng và giới hạn của những tri thức thiêng. Khánh Hòa giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch theo dõi, hướng dẫn chương trình và báo cáo hằng tháng; các đơn vị tiếp tục rà soát nhiệm vụ trong đề án 2025–2028 và những năm tiếp theo. Bước tiếp theo nên ưu tiên hỗ trợ các cặp mẹ–con, bà–cháu truyền nghề tại nhà, bảo đảm nguyên liệu và thu nhập cho nghệ nhân. Giữ gốm Chăm Bàu Trúc không chỉ là bảo vệ một di sản UNESCO; đó là giữ cho cộng đồng có thể tiếp tục thực hành di sản bằng chính đời sống của mình.
