Quản trị AI ASEAN: từ nhu cầu phòng ngừa rủi ro đến tham vọng dẫn dắt cuộc chơi
Quản trị AI ASEAN là quá trình các nước trong khu vực cùng xây dựng nguyên tắc, khung pháp lý AI và cơ chế hợp tác để đảm bảo trí tuệ nhân tạo phát triển an toàn, có trách nhiệm, tôn trọng quyền con người và phản ánh đặc thù văn hóa – kinh tế Đông Nam Á, thay vì chỉ nhập khẩu tiêu chuẩn từ các siêu cường công nghệ. Hội nghị Bàn tròn Bộ trưởng Trung Quốc-ASEAN về trí tuệ nhân tạo tổ chức tại Nam Ninh ngày 17/9 đã cho thấy một bước xoay trục quan trọng: từ nói nhiều về tiềm năng tăng trưởng sang đối thoại sâu về quản trị an toàn, đạo đức và phòng ngừa rủi ro AI. Đặt trong bối cảnh Đông Nam Á đang sở hữu lợi thế đặc biệt về địa chính trị, dân số trẻ và hạ tầng đang mở rộng, việc chủ động xây dựng khung quản trị AI chung không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để khu vực có tiếng nói trong cuộc đua AI toàn cầu.
Hội nghị Nam Ninh: phác thảo khung hợp tác quản trị AI giữa Trung Quốc và ASEAN
Tại Nam Ninh, chủ đề “Hợp tác về quản trị AI, cùng kiến tạo tương lai an toàn” không phải khẩu hiệu ngoại giao mà là lời tuyên bố rằng ASEAN muốn bước vào bàn đàm phán quy tắc chơi, thay vì chỉ là thị trường tiêu thụ công nghệ. Các đại biểu từ cơ quan quản lý AI của Trung Quốc và 11 quốc gia ASEAN cùng doanh nghiệp, viện nghiên cứu, tổ chức tài chính đã thảo luận về an toàn, đạo đức AI, quản trị hợp tác khu vực, quy định và phòng ngừa rủi ro, đồng thời nghiên cứu các quy tắc quản trị an toàn AI cho cả không gian Trung Quốc-ASEAN. Quan trọng hơn, hội nghị hướng tới nâng tầm hợp tác từ các dự án rời rạc sang cùng nhau xây dựng khuôn khổ thể chế và hệ thống quản trị AI công bằng, hợp lý, gắn với mục tiêu hình thành một Cộng đồng chia sẻ tương lai Trung Quốc-ASEAN chặt chẽ hơn. Nếu quá trình này đi tiếp, đây có thể trở thành một mẫu hình quản trị AI khu vực khác biệt với cách tiếp cận của Mỹ và châu Âu.
Vai trò và ưu tiên của Việt Nam: lấy con người làm trung tâm, coi trọng hợp tác AI an toàn
Việt Nam bước vào cuộc chơi quản trị AI ASEAN với một lập trường khá rõ ràng: AI phải phục vụ con người, không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người; phát triển AI phải bảo vệ quyền con người, quyền riêng tư, bảo đảm công bằng, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Không chỉ nói về nguyên tắc, Việt Nam đã ban hành Luật AI, nghị định hướng dẫn và Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn 2045, nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo là năng lực cốt lõi cho chuyển đổi quản trị, sản xuất và dịch vụ, đồng thời gắn chặt với quản trị an toàn, có trách nhiệm. Tại Nam Ninh, Thứ trưởng Hoàng Minh đặt lên bàn ba ưu tiên hợp tác: tăng cường đối thoại chính sách và chia sẻ kinh nghiệm quản trị, thúc đẩy nghiên cứu, kiểm thử AI an toàn, và hợp tác phát triển nhân lực để thu hẹp khoảng cách về AI. Cách đặt vấn đề này cho thấy Việt Nam muốn biến khung pháp lý AI trong nước thành chất liệu cho hợp tác đa phương, thay vì đi theo một mô hình nhập khẩu nguyên xi.
Lợi thế chiến lược của ASEAN: dân số trẻ, hạ tầng đang mở rộng và vị thế trung lập
Điểm đáng chú ý là cuộc thảo luận về quản trị AI ASEAN diễn ra đồng thời với làn sóng đầu tư mạnh vào hạ tầng AI tại khu vực. Các chuyên gia nhận định Đông Nam Á đang sở hữu lợi thế đặc biệt về địa chính trị và nhân khẩu học để hưởng lợi từ sự phát triển của AI. Dân số trẻ và tiềm năng tăng trưởng lớn tạo dư địa cho AI trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của khu vực. Hạ tầng, đặc biệt là các trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán, đang được mở rộng nhanh chóng, trong đó có những nơi công suất được nhân đôi chỉ trong vòng 12 tháng. Quan trọng hơn, ASEAN có vị thế trung lập hiếm có, khi có thể lựa chọn giữa công nghệ AI của Mỹ và Trung Quốc, thay vì bị ràng buộc vào một phe duy nhất. Nếu biết dùng vị thế này để ép các nhà cung cấp lớn tôn trọng chuẩn quản trị AI ASEAN, khu vực có thể chuyển từ "người dùng" thành "người định hình" tiêu chuẩn toàn cầu.
Ứng dụng AI có trách nhiệm: mục tiêu chung và thử thách dài hạn cho khu vực
Việt Nam đề xuất rất rõ rằng hợp tác AI Trung Quốc-ASEAN phải hướng tới ứng dụng AI có trách nhiệm. Đó không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là chiến lược phát triển: nếu AI phá vỡ niềm tin xã hội, bất bình đẳng gia tăng, dữ liệu bị lạm dụng, mọi lợi thế dân số trẻ và tăng trưởng sẽ phản tác dụng. Đặt trong hệ sinh thái AI gồm năng lượng, chip, hạ tầng, mô hình và ứng dụng, khẩu hiệu "AI có trách nhiệm" đòi hỏi quyết định ở tất cả các lớp – từ cách vận hành trung tâm dữ liệu, thiết kế mô hình, đến kịch bản sử dụng trong công nghiệp, xe tự hành hay dịch vụ tài chính. Việc Việt Nam tham gia sáng lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo Thế giới (WAICO) cho thấy tham vọng đóng góp vào chuẩn chơi ở phạm vi rộng hơn. Câu hỏi là: ASEAN có dám biến các hướng dẫn quản trị và đạo đức AI, bao gồm AI tạo sinh, thành nghĩa vụ ràng buộc để bảo vệ quyền con người, hay vẫn dừng ở mức khuyến nghị tự nguyện? Câu trả lời sẽ quyết định liệu khu vực có thực sự trở thành hình mẫu về quản trị AI an toàn, hay chỉ là điểm đầu tư hạ tầng tiện lợi cho các siêu cường.
