Công nghệ lượng tử là gì và vì sao Việt Nam phải chọn ngách
Công nghệ lượng tử là tập hợp các công nghệ khai thác các hiện tượng cơ học lượng tử như chồng chập và rối lượng tử để tạo ra thế hệ mới của tính toán, truyền thông, cảm biến và an ninh mạng với năng lực vượt xa hệ cổ điển hiện nay.
Điểm mấu chốt đối với công nghệ lượng tử Việt Nam không phải là tham gia cho có, mà là dám từ chối làm tất cả. Ngay cả các quốc gia dẫn đầu cũng không tự làm toàn bộ chuỗi giá trị và vẫn phụ thuộc vào chuỗi cung ứng quốc tế. Vì vậy, tham vọng “tự cung tự cấp” mọi thứ, từ chip, máy tính lượng tử quang học đến mạng truyền thông lượng tử, không chỉ thiếu thực tế mà còn nguy hiểm vì phân tán nguồn lực vốn đã mỏng. Câu hỏi chiến lược phải là: Việt Nam muốn đứng ở mắt xích nào trong chuỗi giá trị toàn cầu và sẵn sàng bỏ hẳn những phần còn lại. Nếu không, chúng ta sẽ dừng ở mức hô khẩu hiệu về chiến lược phát triển lượng tử mà không tạo ra năng lực nào đáng kể.
Từ phòng thí nghiệm Pháp đến hệ sinh thái Việt Nam: chọn cuộc chơi phù hợp
Tại Pháp, đội ngũ kỹ sư đang sản xuất chip lượng tử bán dẫn cho máy tính lượng tử tại Quandela dưới sự dẫn dắt của tiến sĩ Âu Thị Hường, với sự tham gia của khách mời là tiến sĩ Nguyễn Lương Quang. Từ thực tiễn này, bà Hường nhận định cuộc đua lượng tử toàn cầu đã chuyển từ hỏi “ai có nhiều qubit hơn” sang “ai có hệ thống đủ lớn, ổn định và giải được bài toán hữu ích”. Nói cách khác, cuộc chơi đã bớt “khoa học trình diễn” và nghiêng sang công nghiệp hóa, tích hợp hệ thống, sửa lỗi lượng tử và sản xuất lặp lại. Đây chính là cơ hội cho Việt Nam: chúng ta không cần và không nên cố xây một siêu máy tính lượng tử hoàn chỉnh, mà có thể nhắm vào các mảng hẹp như linh kiện quang, thuật toán chuyên ngành hoặc phần mềm điều khiển.
Một lợi thế đáng kể là điện toán lượng tử quang tử: photon tương tác yếu với môi trường, dễ truyền đi xa và có thể tận dụng hạ tầng quang học, viễn thông hiện có. Nhiều thành phần như nguồn photon, mạch quang tích hợp, đầu thu đơn photon đang được thu nhỏ và tích hợp mạnh. Điều này mở ra hướng tham gia thực tế cho Việt Nam ở các khâu thiết kế, kiểm thử hay tích hợp hệ quang, thay vì ôm hết toàn bộ máy tính lượng tử quang học.
Bài học từ Séc: chiến lược phát triển lượng tử phải có “xương sống”
Trong khi Việt Nam còn loay hoay xác định vị thế, Cộng hòa Séc đã coi công nghệ lượng tử là trọng tâm trong chiến lược phát triển khoa học công nghệ. Năm 2025, nước này ban hành Chiến lược Lượng tử Quốc gia 2026+ để từng bước trở thành trung tâm công nghệ lượng tử của Trung và Đông Âu, đồng thời gắn chặt với hệ sinh thái lượng tử của Liên minh châu Âu. Điểm đáng học không phải là bản sao kế hoạch, mà là tư duy có “xương sống”: Nhà nước đóng vai trò nhà đầu tư mạo hiểm đầu kỳ và xây hạ tầng dùng chung như siêu máy tính lượng tử LUMI-Q hay mạng truyền thông bảo mật lượng tử quốc gia CZQCI. Trường đại học làm lõi nghiên cứu và đào tạo, doanh nghiệp tập trung thương mại hóa sản phẩm, từ cảm biến tới phần mềm lượng tử.
Nhờ mô hình “liên kết 3 nhà”, xu hướng thương mại hóa tại Séc đang tăng tốc mạnh, chuyển lượng tử từ lĩnh vực thuần học thuật sang thị trường công nghiệp cạnh tranh. Theo chuyên gia David Zubek, chiến lược này cho phép kết hợp dòng vốn đa dạng với mô hình phân phối qua dịch vụ đám mây, hạ thấp rào cản gia nhập và biến lượng tử thành một ngành dịch vụ thương mại đóng góp trực tiếp cho kinh tế số. Đây là minh chứng rằng chiến lược phát triển lượng tử hiệu quả không nhất thiết cần nguồn lực khổng lồ, mà cần cấu trúc hệ sinh thái chặt chẽ và vai trò rõ ràng cho từng tác nhân.
Nhân lực là chiến trường: từ “kỹ sư hóa” lượng tử đến hợp tác Việt–Séc
Cả Séc và các chuyên gia quốc tế đều thống nhất: cuộc đua lượng tử rốt cuộc là cuộc đua nhân lực. Trong Chiến lược Lượng tử Quốc gia, Séc coi thu hút và đào tạo nhân tài là trụ cột cốt lõi để xây lợi thế dài hạn, với điểm đột phá là chiến lược “kỹ sư hóa” giáo dục lượng tử từ rất sớm. Thay vì xem lượng tử là đặc quyền của nghiên cứu sau đại học, Séc đào tạo kỹ sư lượng tử ngay từ bậc cử nhân và mở rộng nhận thức xuống cả trung học phổ thông. Quan điểm này phù hợp với thực tế Việt Nam: nếu chúng ta tiếp tục coi lượng tử là “chuyện của vài nhóm vật lý”, sẽ không bao giờ có đủ đội ngũ để triển khai sản phẩm và dịch vụ thực tế.
Điều tích cực là mức độ quan tâm của người trẻ Việt Nam tới công nghệ lượng tử đã tăng rõ rệt, và lượng tử dần được nhìn nhận như một công nghệ chiến lược chứ không chỉ là vật lý cơ bản. Một cộng đồng người Việt làm lượng tử ở nước ngoài khá mạnh, cùng nền tảng công nghệ thông tin, viễn thông, bán dẫn đang lên, tạo nền cho thế hệ kỹ sư lượng tử bản địa. Theo chuyên gia David Zubek, cơ hội hợp tác quốc tế lượng tử giữa Việt Nam và Séc đang rất mở, đặc biệt trên trụ cột phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Nếu biết tận dụng, Việt Nam có thể “đi nhờ” các chương trình đào tạo, trao đổi sinh viên, đồng hướng dẫn luận án và thực tập công nghiệp tại các trung tâm lượng tử châu Âu.
Kết luận: Không chờ đợi, nhưng phải chọn đúng hướng
Công nghệ lượng tử hứa hẹn tạo đột phá trong tính toán, truyền thông và an ninh mạng, nhưng cũng sẵn sàng bỏ lại những quốc gia đứng ngoài. Hiện nay, công nghệ lượng tử không còn là trò chơi thuần khoa học, mà là cuộc đua kỹ thuật, sản xuất và công nghiệp hóa. Quan tâm thôi chưa đủ; nếu tiếp tục phân tán nguồn lực, Việt Nam sẽ mắc kẹt ở giai đoạn “hình thành hệ sinh thái” mãi mãi. Chúng ta cần một mạng lưới lượng tử quốc gia với cơ chế điều phối chung để tránh trùng lặp đầu tư và nối các nhóm nhỏ thành năng lực chung đủ mạnh.
Việt Nam nên chọn vài trụ cột rõ ràng: một số hướng công nghệ mũi nhọn (chẳng hạn các ngách liên quan tới máy tính lượng tử quang học hoặc linh kiện quang tích hợp), một chiến lược phát triển lượng tử quốc gia với mô hình “liên kết 3 nhà” bản địa hóa, cùng một chương trình dài hạn đào tạo kỹ sư lượng tử. Trên nền đó, hợp tác quốc tế lượng tử, đặc biệt với các đối tác như Séc, Pháp và cộng đồng chuyên gia Việt ở nước ngoài, phải được coi là con đường mặc định để rút ngắn khoảng cách. Không chờ công nghệ trưởng thành rồi mới tham gia; nếu chờ, chúng ta chỉ còn vai trò người mua, không bao giờ trở thành người chơi.
