Rùa Hồ Gươm: Biểu tượng văn hóa và ca bệnh điển hình của khủng hoảng tuyệt chủng
Rùa Hồ Gươm là loài rùa mai mềm cỡ lớn cực kỳ quý hiếm, thuộc nhóm rùa nước ngọt, hiện chỉ còn ghi nhận rất ít cá thể trong tự nhiên và số lượng chính xác hoàn toàn không rõ ràng, khiến mọi thông tin về sự tồn tại của chúng đều có ý nghĩa sống còn cho bảo tồn. Rùa Hồ Gươm (Giải sin-hoi), tên khoa học Rafetus swinhoei, là loài rùa mai mềm quý hiếm chỉ ghi nhận ở các lưu vực sông lớn miền nam Trung Quốc và miền bắc Việt Nam. Chúng từng xuất hiện tại Phú Thọ, Hà Nội (Đồng Mô, Ba Vì, hồ Gươm, Xuân Khanh) và Thanh Hóa (sông Mã). Thế nhưng, những năm gần đây, các chuyến khảo sát gần như không còn ghi nhận loài ở hầu hết địa điểm cũ.
Hồ Đồng Mô: Từ bằng chứng ADN đến câu hỏi sinh tử cho loài
Hồ Đồng Mô hiện là tâm điểm của mọi thảo luận về rùa Hồ Gươm – không chỉ vì yếu tố biểu tượng mà vì đây có thể là nơi trú ngụ cuối cùng của loài ở Việt Nam. Một cá thể rùa mai mềm cỡ lớn tại hồ này đã được xác nhận là Giải sin-hoi thông qua quan sát, ảnh chụp và ADN trong mẫu nước, nhưng đã chết vào tháng 4/2023. Việc mất đi cá thể này cho thấy chúng ta đang ở sát lằn ranh tuyệt chủng. Dù tiếp tục có thông tin về một cá thể khác còn tồn tại trong hồ Đồng Mô, các nhà khoa học khẳng định mọi suy đoán đều vô nghĩa nếu không có bằng chứng khoa học cụ thể. Câu hỏi “hồ Đồng Mô còn cá thể nào hay không” đã trở thành phép thử cho mức độ nghiêm túc của chúng ta trong bảo tồn rùa nước ngọt siêu hiếm.
ADN môi trường: Công cụ hiện đại nhưng không thay thế được cam kết dài hạn
Để trả lời câu hỏi sống còn ấy, các nhà khoa học chuyển trọng tâm sang ADN môi trường – kỹ thuật cho phép truy vết loài thông qua mẫu nước mà không phải bẫy bắt rùa. Chỉ cần lấy nước tại khu vực nghi ngờ rùa xuất hiện là có thể phân tích dấu vết di truyền, và quy trình đã được xây dựng. Tuy nhiên, công nghệ không phải cây đũa thần: chi phí cao và không phải mẫu nào cũng có đủ nồng độ ADN để xét nghiệm. Trong thực tế, giới nghiên cứu vẫn phải kết hợp so sánh mẫu tiêu bản, xương sọ, xương mai trong bảo tàng với phân tích ADN cổ điển. Câu chuyện rùa Hồ Gươm cho thấy: nếu chỉ hứng khởi với công nghệ mà thiếu cam kết nghiên cứu bền vững, mọi dấu vết ADN dù tìm thấy cũng khó được chuyển hóa thành chiến lược bảo tồn hiệu quả lâu dài.
Thách thức bảo tồn: Sinh cảnh suy giảm và trách nhiệm của cộng đồng
Rùa Hồ Gươm đang đối mặt những thách thức bảo tồn đặc biệt, bắt nguồn từ sinh cảnh bị suy giảm và ô nhiễm. Thực tế là càng ngày chúng ta càng ít thông tin về sự hiện diện của Rafetus swinhoei trong tự nhiên – đó là dấu hiệu rõ ràng cho thấy hệ sinh thái sông, hồ mà loài phụ thuộc đang suy yếu. Các chuyên gia nhấn mạnh việc bảo vệ sinh cảnh: giữ nơi kiếm ăn, bãi đẻ, ngăn ô nhiễm nước và rác thải nhựa, kiểm soát loài thực vật và động vật ngoại lai tại các hồ còn hoặc nghi ngờ còn cá thể rùa Hồ Gươm. Đồng thời, cần tuyên truyền để người dân giảm đánh bắt bằng lưỡi câu, không xả rác và không thả phóng sinh loài ngoại lai, nếu không mọi nỗ lực khoa học sẽ bị vô hiệu bởi các tác động đời thường nhưng dai dẳng.
Tương lai của rùa Hồ Gươm: Tùy thuộc vào quyết định hôm nay
Theo các nhà khoa học, hy vọng hiện dồn vào các cá thể ở hồ Xuân Khanh và hồ Đồng Mô. Cơ quan chức năng đang phối hợp với Trung tâm Bảo tồn rùa châu Á để theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô, tìm thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài và chuẩn bị giải pháp quản lý, bảo tồn kịp thời. Đề xuất được nhắc đi nhắc lại là thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh, bảo vệ tại chỗ, theo dõi vùng hoạt động, nơi kiếm ăn, bãi đẻ, song song với nghiên cứu giới tính và sức khỏe để tính đến phương án nhân giống trong tương lai. Bài toán không chỉ là bảo tồn rùa Hồ Gươm, mà còn là thực thi Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học, hướng đến một mô hình bảo tồn rùa nước ngọt bền vững gắn với phát triển kinh tế xanh và thích ứng biến đổi khí hậu.
