Vàng: từ “kim loại quý” đến tài sản tiền tệ trong trật tự mới
Vàng tài sản tiền tệ là cách gọi phản ánh việc vàng được các ngân hàng trung ương và nhà đầu tư tổ chức coi như một dạng tiền dự trữ song song với ngoại tệ, được giữ trong kho dự trữ quốc gia và sử dụng như công cụ bảo toàn giá trị, phòng ngừa rủi ro hệ thống và hỗ trợ niềm tin vào bảng cân đối của hệ thống tài chính toàn cầu. Bối cảnh tranh luận bùng lên khi thông tin dự trữ vàng quốc tế vượt lượng Trái phiếu Chính phủ Mỹ do các chính phủ ngoại quốc nắm giữ được lan truyền rộng rãi, khiến dư luận vội vã gắn nó với làn sóng “phi đô la hóa” và câu chuyện vàng hạ bệ USD. Nhưng cách nhìn đó vừa hấp dẫn truyền thông, vừa bỏ qua nhiều chi tiết kỹ thuật quan trọng.
Trong bản nghiên cứu mới, Colin Weiss – Kinh tế trưởng phụ trách Dòng vốn Tài chính Toàn cầu tại Cục Dự trữ Liên bang Mỹ – đã tranh luận rằng việc so sánh trực tiếp tổng dự trữ vàng với quy mô trái phiếu kho bạc Mỹ do nước ngoài nắm giữ là khập khiễng và sai bản chất. Cùng lúc, một nghiên cứu khác của chính Fed ghi nhận một cột mốc nhạy cảm: vào năm 2025, giá trị dự trữ vàng chính thức toàn cầu đo theo giá thị trường đã vượt lượng trái phiếu kho bạc Mỹ do nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ. Hai mảnh ghép này đặt ra câu hỏi then chốt: vàng đang thay đổi vị thế như thế nào trong kiến trúc tiền tệ toàn cầu – và đâu là những ngộ nhận cần gỡ bỏ.
Vì sao vàng chưa “soán ngôi” trái phiếu Mỹ trong dự trữ quốc tế?
Điểm đầu tiên mà nghiên cứu của Fed nhấn mạnh là động lực tăng giá vàng những năm gần đây không đến từ một chiến dịch vét vàng của khu vực chính thức, mà chủ yếu từ tiền tư nhân – đặc biệt là dòng vốn khổng lồ đổ vào các quỹ ETF vàng vật chất. Nói cách khác, cú tăng giá đã kéo quy mô dự trữ quốc tế vàng lên, chứ không phải các ngân hàng trung ương ồ ạt nâng tỷ trọng. Điều này rất quan trọng: nếu giá là yếu tố dẫn dắt, việc so sánh giá trị vàng với trái phiếu Mỹ dễ tạo ảo giác về một bước ngoặt chiến lược mà thực tế chưa xảy ra.
Sai số thứ hai nằm ở cách tính dự trữ quốc tế vàng: thống kê thông thường gộp cả kho vàng khổng lồ của Mỹ, trong khi số liệu về Trái phiếu Chính phủ Mỹ lại loại trừ toàn bộ phần Mỹ nắm giữ. Khi loại trừ lượng vàng của Mỹ, trong phần lớn năm 2025, giá trị vàng dự trữ toàn cầu thực chất vẫn thấp hơn từ 800 đến 1.100 tỷ USD so với con số “vượt mặt” thường được trích dẫn. Thêm nữa, phần lớn kho vàng hiện tại là di sản từ thời Bretton Woods; các nước như Mỹ, Đức, Ý, Pháp hay IMF sở hữu tới 52% tổng vàng toàn cầu nhưng gần như không mua thêm trong nửa thế kỷ. Vì họ cũng không nắm nhiều ngoại tệ, vàng chiếm hơn 80% dự trữ quốc tế của từng nước, tạo cảm giác sai rằng thế giới đang quay ngoắt sang vàng trong khi trật tự thực tế ổn định hơn nhiều.
Vàng nổi lên như tài sản tiền tệ chiến lược, không phải “kẻ thay thế” USD
Dù các số liệu bị hiểu nhầm, không thể phủ nhận rằng vàng đang được tái định vị rõ rệt trong hệ thống tài chính toàn cầu. Một nghiên cứu mới cho thấy: “Bất chấp sự biến động khó lường, vàng đã trở thành một tài sản tiền tệ quan trọng trên thị trường tài chính toàn cầu”. Các ngân hàng trung ương được khảo sát cho biết họ mua trung bình khoảng 1.000 tấn vàng mỗi năm trong bốn năm gần đây, gấp đôi tốc độ trung bình của thập kỷ trước. Đây là nhu cầu mang tính cấu trúc, không chỉ là phản ứng ngắn hạn với biến động giá.
Quan trọng hơn, kỳ vọng về tương lai cũng nghiêng về phía vàng tài sản tiền tệ: 84% người được hỏi dự đoán vàng sẽ chiếm tỷ trọng lớn hơn trong dự trữ toàn cầu trong 5 năm tới, trong khi 74% tin rằng tỷ trọng đồng USD sẽ giảm. Tuy vậy, bản thân nghiên cứu cũng nhấn mạnh một điểm tỉnh táo: việc vàng được đề cao không đồng nghĩa USD sắp mất vị thế dự trữ chủ đạo, cũng không có nghĩa trái phiếu kho bạc Mỹ trở nên thứ yếu. USD và Trái phiếu Chính phủ Mỹ vẫn là tài sản thanh khoản cao, là trụ cột không thể thay thế trong danh mục dự trữ quốc tế. Vàng được bổ sung như một lớp phòng thủ chiến lược, chứ không phải vũ khí đảo lộn trật tự tiền tệ.
Trật tự tài chính biến động: vàng được định nghĩa lại về chức năng
Từ sau khủng hoảng 2008, các thị trường mới nổi âm thầm tăng mua vàng, với tốc độ gia tăng rõ hơn trong bối cảnh địa chính trị căng thẳng và nỗi sợ lệnh trừng phạt tài chính. Thay vì đặt cược vào một cuộc “ly hôn” với USD, các ngân hàng trung ương đang đa dạng hóa rủi ro: vàng trở thành một lớp bảo hiểm chống lại lạm phát cao, nợ công phình to và bất ổn tiền tệ toàn cầu. Việc coi vàng như tài sản tiền tệ chiến lược phản ánh nhu cầu an toàn trước một trật tự đang dịch chuyển, chứ không phải một cuộc nổi dậy chống lại đồng tiền chủ chốt.
Thế lưỡng phân mới đang hình thành: trên bàn cờ quyền lực, Trái phiếu Chính phủ Mỹ vẫn là “gốc cây” khó lay chuyển, trong khi vàng trở thành “vành đai an toàn” bao quanh gốc cây đó. Mức mua vàng ổn định, tỷ lệ lớn ngân hàng trung ương dự kiến tiếp tục tăng dự trữ, cùng kỳ vọng vàng chiếm tỷ trọng cao hơn trong dự trữ toàn cầu cho thấy trật tự tiền tệ đang tiến hóa từ cấu trúc đơn cực sang cấu trúc có nhiều lớp an toàn. Vàng không cần hạ bệ USD để trở nên quan trọng hơn; nó chỉ cần được nhìn nhận đúng như một tài sản tiền tệ bổ trợ, giúp hệ thống tài chính toàn cầu bớt mong manh trước các cú sốc chính trị và kinh tế.
Kết luận: Vàng sẽ đồng hành, không thay thế, trong kiến trúc tiền tệ mới
Những tranh luận ồn ào về việc dự trữ quốc tế vàng vượt trái phiếu Mỹ đã phơi bày một thực tế khó chịu: chúng ta dễ bị cuốn theo các cột mốc mang tính biểu tượng hơn là đi sâu vào cơ chế vận hành của hệ thống tài chính toàn cầu. Nếu nhìn kỹ, vàng không hề “hạ bệ” USD hay trái phiếu kho bạc; nó được kéo lên vị trí mới nhờ sự kết hợp giữa tăng giá thị trường, di sản lịch sử Bretton Woods và chiến lược đa dạng hóa thận trọng của các ngân hàng trung ương.
Xu hướng rõ ràng nhất không phải là phi đô la hóa cấp tiến, mà là tái cấu trúc an toàn: vàng được công nhận như tài sản tiền tệ quan trọng, đóng vai trò bổ sung cho USD và Trái phiếu Chính phủ Mỹ trong dự trữ quốc tế, nhất là khi lạm phát, nợ công và rủi ro địa chính trị trở nên dai dẳng. Trong kiến trúc tiền tệ đang chuyển động, câu hỏi không còn là “vàng hay USD”, mà là “liều lượng vàng bao nhiêu là đủ” để cân bằng giữa thanh khoản, an toàn và chủ quyền tài chính.
