Từ phòng thủ sang chủ động tiến công
Học thuyết quân sự Iran là cách Tehran xác định sẽ sử dụng lực lượng và phương tiện để bảo vệ an ninh quốc gia, răn đe đối thủ và đáp trả khi bị tấn công. Tuyên bố mới của IRGC cho thấy cách tiếp cận ấy đang chuyển từ phòng thủ lãnh thổ sang chủ động tiến công, với khả năng mở rộng hoạt động ra ngoài biên giới.
Người phát ngôn IRGC Hossein Mohebi nói lực lượng vũ trang Iran sẽ mở rộng phạm vi tác chiến nếu an ninh quốc gia bị đe dọa; Tehran tuyên bố có thể nhắm vào bất kỳ quốc gia nào tham gia tấn công Iran. Đây không chỉ là lời cảnh báo về trả đũa, mà còn là nỗ lực khiến đối thủ phải tính đến hậu quả khu vực trước khi ra tay. Tuy vậy, giới chức chưa làm rõ học thuyết mới sẽ được thực thi bằng những phương thức nào.
Lời cảnh báo được đưa ra giữa lúc căng thẳng với Mỹ và Israel tăng cao. Truyền thông Mỹ đưa tin các cố vấn quân sự đã lập danh sách mục tiêu cho một cuộc tấn công phối hợp mới nhằm vào Iran, có thể diễn ra sau cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11; đây là thông tin được đưa tin, không phải xác nhận về một quyết định tấn công. Bối cảnh đó khiến tuyên bố của Tehran mang sức nặng răn đe, nhưng cũng làm tăng nguy cơ tính toán sai.
Cáp ngầm Hormuz: mục tiêu nhỏ, hệ quả gần
Trong các mục tiêu được nêu, cáp ngầm Hormuz đáng chú ý vì nối rủi ro quân sự với đời sống số thường nhật. Hossein Mohebi nói có bảy tuyến cáp truyền thông dữ liệu lớn chạy dưới eo biển và phần lớn lưu lượng dữ liệu thương mại cùng Internet đi qua các tuyến này. Khi đe dọa công bố mục tiêu mới, IRGC đặt hạ tầng viễn thông dưới biển vào cùng phép tính răn đe với các mục tiêu quân sự.
Một sự cố tại đây khó làm sụp đổ Internet toàn cầu, nhưng có thể gây gián đoạn nghiêm trọng cho các nước vùng Vịnh phụ thuộc vào cáp biển để duy trì ngân hàng, dịch vụ đám mây, giao dịch xuyên biên giới và quản lý công. Với người dân và doanh nghiệp, hệ quả có thể là dịch vụ trực tuyến chậm hoặc gián đoạn, thanh toán và hoạt động kinh doanh bị ảnh hưởng. Vì vậy, việc Iran nhắc tới cáp không nên bị xem như lời đe dọa xa vời: sức ép có thể truyền tới những hệ thống dân sự thiết yếu.
Dù vậy, không nên đánh đồng nguy cơ ở một tuyến hàng hải với việc cả mạng Internet thế giới ngừng hoạt động. Tác động đáng lo hơn nằm ở sự tập trung của các kết nối và mức độ phụ thuộc của từng nền kinh tế trong khu vực.
Danh sách mục tiêu mở rộng sang năng lượng và dữ liệu
Cảnh báo của Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei cho thấy Tehran đang mở rộng phạm vi đe dọa vượt khỏi các tuyến cáp. Nếu Mỹ và Israel tiến hành cuộc tấn công mới, ông nói Iran có thể nhắm vào cơ sở dầu mỏ, cáp ngầm, trung tâm dữ liệu và cơ sở trí tuệ nhân tạo tại bảy quốc gia vùng Vịnh. Lập luận của ông là không thể coi các cấu trúc kinh tế hỗ trợ một cuộc tấn công là bất khả xâm phạm trong khi huyết mạch kinh tế Iran bị đánh.
Thông điệp ấy biến hạ tầng vùng Vịnh thành một phần của bài toán an ninh chung: dầu mỏ gắn với nguồn cung năng lượng, còn trung tâm dữ liệu và cáp biển nâng đỡ các dịch vụ thiết yếu. Nếu căng thẳng lan đến các tuyến hàng hải chiến lược, tác động có thể kéo theo gián đoạn nguồn cung, tăng chi phí vận tải và bảo hiểm, đồng thời gây sức ép lên thương mại quốc tế. Đó là lý do lời đe dọa không chỉ hướng đến các chính phủ mà còn đặt doanh nghiệp và người dùng dân sự trước rủi ro.
Iran từng tuyên bố đã dùng hệ thống phòng không mới bắn hạ máy bay không người lái trinh sát MQ-9 của Mỹ tại khu vực Hormuz vào sáng 20/10. Những tuyên bố quân sự song hành với lời đe dọa hạ tầng làm tăng sức ép, nhưng không chứng minh rằng mọi mục tiêu được nêu sẽ bị tấn công. Cần phân biệt rõ giữa tín hiệu răn đe và hành động đã được xác minh.
Răn đe bằng bất đối xứng, nhưng cửa thoát vẫn cần thiết
Cách tiếp cận mới phản ánh lựa chọn của Iran trong bối cảnh khoảng cách về năng lực quân sự thông thường với Mỹ vẫn đáng kể: tăng sức ép bằng tên lửa, thiết bị bay không người lái và khả năng tác động đến hoạt động hàng hải tại Hormuz. Ưu thế của đòn răn đe bất đối xứng là buộc đối thủ cân nhắc những hệ quả vượt khỏi chiến trường. Mặt trái là khi hạ tầng dân sự bị đưa vào danh sách mục tiêu, ranh giới giữa gây sức ép và mở rộng xung đột trở nên mong manh.
Các tuyên bố cứng rắn không xóa bỏ khả năng tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Iran nói đã đề xuất kế hoạch bảy điểm nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua Hormuz, đổi lại Washington chấm dứt phong tỏa cảng Iran, nới lỏng trừng phạt và giải tỏa tài sản bị đóng băng. Tuy nhiên, nếu đối đầu tái diễn, các bên vẫn cần chuẩn bị cho nguy cơ những cuộc tấn công giới hạn nhằm vào mục tiêu trọng yếu.
Điều đáng lo nhất không phải riêng khả năng đứt cáp hay gián đoạn dầu mỏ, mà là việc những mạng lưới dân sự đang bị nhập vào logic trả đũa. Iran có thể muốn làm cho cái giá của một cuộc tấn công trở nên khó lường; nhưng nếu lời cảnh báo biến thành hành động, cái giá ấy sẽ không chỉ do các bên tham chiến gánh chịu. Hạn chế leo thang và bảo vệ hạ tầng thiết yếu vì thế phải là ưu tiên trước khi răn đe biến thành khủng hoảng khu vực.
