Từ xử phạt sau vi phạm sang điều hành chủ động
Trung tâm dữ liệu giao thông là đầu mối tập hợp, kết nối và phân tích thông tin từ camera cùng các hệ thống quản lý để hỗ trợ giám sát, xử lý vi phạm và điều hành giao thông trên phạm vi cả nước. Đây là hướng chuyển cần thiết khi tai nạn giao thông vẫn gây tổn thất về tính mạng, sức khỏe và để lại hệ lụy lâu dài cho gia đình, xã hội.
Chiều 31/10, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc dự và chỉ đạo hội nghị do Bộ Công an tổ chức để quán triệt, triển khai Đề án xây dựng trung tâm dữ liệu, quản lý, giám sát, xử lý vi phạm và điều hành giao thông giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang cùng chủ trì hội nghị. Đề án số 456 được phê duyệt từ tháng 3/2026, xác định mục tiêu thay cách quản lý chủ yếu dựa vào phát hiện rồi xử phạt bằng mô hình chủ động hơn, dựa trên dữ liệu.
Lợi ích của thay đổi này không nên đo bằng số camera lắp đặt hay lượng dữ liệu thu thập, mà bằng việc phát hiện nguy cơ sớm hơn, điều phối nhanh hơn và giảm ùn tắc, tai nạn. Chính phủ kỳ vọng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo giúp nâng năng lực phòng ngừa, bảo vệ người dân và giảm chi phí xã hội. Đó là thước đo gần với trải nghiệm thường ngày của người đi đường hơn bất kỳ thông số kỹ thuật nào.
Cấu trúc hai cấp chỉ hiệu quả khi dữ liệu thông suốt
Theo lộ trình, đến năm 2028 hệ thống sẽ có một trung tâm cấp quốc gia và 34 trung tâm cấp tỉnh, kết nối, chia sẻ dữ liệu trên phạm vi toàn quốc. Trung tâm quốc gia do Cục Cảnh sát giao thông vận hành; các trung tâm cấp tỉnh đặt tại Phòng Cảnh sát giao thông công an tỉnh, thành phố. Mô hình này phân chia công việc theo cấp: địa phương theo dõi tình hình và xử lý tình huống tại chỗ, còn đầu mối quốc gia tạo khả năng phối hợp và nhìn nhận bức tranh chung.
Nhưng có đủ trung tâm chưa đồng nghĩa đã có một mạng lưới thống nhất. Nếu tiêu chuẩn kỹ thuật, cấu trúc dữ liệu và nền tảng phần mềm không tương thích, 34 đầu mối có thể trở thành những hệ thống biệt lập, khó chia sẻ thông tin đúng lúc. Vì vậy, yêu cầu tránh đầu tư manh mún, trùng lặp và khép kín cần được xem là điều kiện cốt lõi, không phải phần việc phụ.
Đề án còn đặt mục tiêu đến năm 2030 kết nối, chia sẻ toàn bộ dữ liệu về trật tự, an toàn giao thông và dữ liệu giao thông trọng yếu. Muốn đạt được điều đó, cần có quy chuẩn dùng chung, bảo đảm an ninh hệ thống và xác định rõ trách nhiệm cập nhật, khai thác dữ liệu. Khả năng liên thông mới quyết định mạng lưới phục vụ điều hành thực chất đến đâu.
Phủ camera cao tốc là bước đầu, không phải đích đến
Mục tiêu đến năm 2028 là triển khai camera giao thông trên 100% tuyến đường bộ cao tốc đang khai thác, sử dụng ổn định, đồng thời mở rộng đến một số tuyến trọng điểm và địa phương theo lộ trình. Phạm vi này tạo nền tảng cho giám sát cao tốc liên tục hơn, hỗ trợ phát hiện vi phạm cũng như nhận biết sự cố, tai nạn để điều phối lực lượng.
Tuy nhiên, độ phủ thiết bị tự thân không bảo đảm phản ứng nhanh. Camera chỉ tạo giá trị khi hình ảnh được truyền ổn định, phân tích đúng và chuyển thành quyết định xử lý kịp thời. Bởi vậy, mục tiêu vận hành hệ thống với độ sẵn sàng ít nhất 99,5% và giảm tối thiểu 50% thời gian phát hiện, điều phối xử lý sự cố, tai nạn vào năm 2030 đáng được chú ý không kém số tuyến được phủ camera.
Với người đi đường, thành công sẽ hiện ra ở cảnh báo hữu ích, hỗ trợ đến nhanh và ít thời gian mắc kẹt sau sự cố. Cần đánh giá mạng lưới qua những kết quả đó, thay vì coi việc lắp đặt thiết bị là bằng chứng đủ cho hiệu quả.
Xử lý vi phạm điện tử cần đi cùng minh bạch
Đến năm 2030, mục tiêu là xử lý vi phạm điện tử đối với ít nhất 90% vi phạm hành chính về trật tự, an toàn giao thông. Nếu quy trình được kết nối xuyên suốt, phương thức này có thể giảm khâu thủ công và giúp xử lý nhất quán hơn. Nhưng tỷ lệ cao chỉ có ý nghĩa khi người dân nhận được thông tin rõ ràng, có thể kiểm tra căn cứ xử phạt và thực hiện quyền giải trình, khiếu nại.
Việc đưa trí tuệ nhân tạo vào điều hành cũng đòi hỏi giới hạn và cơ chế giám sát rõ ràng. Dữ liệu có thể giúp nhận diện xu hướng, dự báo điểm nóng và hỗ trợ phân bổ lực lượng, nhưng quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi người dân phải có căn cứ kiểm chứng, quy trình xử lý sai sót và trách nhiệm cụ thể. Công nghệ không thể thay thế các bảo đảm về tính đúng đắn và công bằng.
Thành công của đề án vì thế không nằm ở việc có thêm một trung tâm hay nhiều camera hơn, mà ở khả năng biến dữ liệu thành điều hành an toàn, kịp thời và đáng tin cậy. Nếu hệ thống liên thông, bảo vệ dữ liệu và phục vụ người dân được đặt ngang hàng với mục tiêu xử phạt, mạng lưới hai cấp mới thực sự tạo ra thay đổi.
