Những cụ bà giữ lửa ẩm thực bình dân giữa phố xá đắt đỏ
Những cụ bà bán cơm đường phố và bánh mì rong đã dành hàng chục năm gắn bó với vỉa hè, tự tay chuẩn bị từng bữa ăn giá rẻ nhưng đủ đầy, để những người lao động, sinh viên và cư dân quanh đó có một chỗ ăn uống quen thuộc với giá cơm ổn định bất chấp lạm phát lẫn nhịp sống ngày càng đắt đỏ của đô thị. Họ không chỉ bán đồ ăn mà còn giữ lại ký ức, nhịp sống và sự gắn kết cộng đồng mà các mô hình ẩm thực hiện đại khó thay thế. Đây không phải câu chuyện hoài niệm, mà là lựa chọn rất cụ thể: ưu tiên sự tử tế và bền bỉ hơn lợi nhuận, để cả khu phố vẫn còn một nơi “ăn cơm như ở nhà” mỗi ngày.
Quán cơm đếm Hòe Nhai: hơn 1m² và gần 40 năm ký ức
Giữa phố Hòe Nhai nổi tiếng với những hàng bít tết, quán cơm đếm Hà Nội của bà Đỗ Thị Hương, 82 tuổi, tại số 40 Hòe Nhai, là một nghịch lý đẹp đẽ: nhỏ bé nhưng bền bỉ. Khu vực bán hàng chỉ rộng hơn 1m², vài chiếc bàn nhựa dưới chiếc ô đầu ngõ, không biển hiệu, không menu sang trọng, vậy mà khách quen vẫn nườm nượp tìm đến vào giờ trưa.
Quán bán từ khoảng 10h30 đến 14h mỗi ngày, chủ yếu phục vụ sinh viên, người lao động và cư dân quanh khu vực cần một bữa trưa bình dân nhưng chắc bụng. Gần 40 năm trôi qua, nhiều hàng quán xung quanh đã thay tên đổi chủ, nhưng quán cơm bình dân này vẫn bám trụ, trở thành điểm hẹn cho nhiều thế hệ; có người ăn từ thời nhỏ, lớn lên, lập gia đình rồi vẫn quay lại tìm hương vị quen thuộc. Nói quán chỉ là nơi “ăn cho no” là xem nhẹ vai trò của nó: đây là ký ức vật chất của cả một cộng đồng.
Bữa cơm 18.000–25.000 đồng và triết lý kinh doanh không chạy theo lạm phát
Thực đơn quán cơm đếm Hà Nội gần như không thay đổi suốt gần 40 năm, với khoảng 15 món quen thuộc: cá kho, thịt kho tàu, trứng rán, trứng kho, rau muống xào tỏi, rau bí, bắp cải xào, dưa muối, lạc rang muối, tép khô rang… những thứ ẩm thực bình dân đúng nghĩa mâm cơm gia đình Việt. Cơm được nấu từ loại gạo tơi, ăn cùng món mặn đậm đà, thêm bát canh sấu miễn phí, tạo ra một trải nghiệm mà nhiều người gọi là “cơm nhà thứ hai”.
Giá trị lớn nhất ở đây không nằm ở kỹ thuật nấu nướng cầu kỳ, mà ở lựa chọn cố ý của một tiểu thương lâu năm: giữ giá cơm ổn định trong biên độ 18.000–25.000 đồng cho một tô đầy đủ rau và món mặn, trong bối cảnh giá nguyên liệu, đặc biệt là trứng, liên tục tăng. Một miếng thịt kho, trứng, cá hay đậu sốt cà chua khoảng 5.000 đồng; lạc rang, dưa muối, tép moi chỉ 2.000–3.000 đồng. Có khách ăn bữa 2.000 đồng, bà vẫn bán. Câu nói “bán cơm giờ không phải để kiếm lời nữa” không phải sự khiêm tốn, mà là một quan điểm dứt khoát: quán tồn tại để phục vụ cộng đồng trước khi tính đến lợi nhuận.
Đằng sau quán nhỏ: sức khỏe, nhịp sống và những giới hạn hữu hình
Đằng sau những tô cơm rẻ ấy là lịch trình không hề nhàn nhã của một người phụ nữ đã ngoài 80: 82 tuổi vẫn tự đi chợ, nấu cơm, bày bàn ghế, bưng bê và “đếm” từng phần cho khách mỗi ngày. Quán nhỏ hơn 1m², nắng mưa đều chỉ có chiếc ô đứng tâm che chắn, chỗ ngồi là ghế nhựa, bát tô cũng bằng nhựa. Xét theo tiêu chuẩn hiện đại, đây không phải mô hình hoàn hảo: diện tích chật, thiếu tiện nghi, chủ quán phải lao động với cường độ cao dù tuổi đã rất lớn.
Nhưng chính trong những giới hạn ấy, ta thấy rõ một điều: ẩm thực bình dân được duy trì bởi sức người cụ thể, chứ không phải các khẩu hiệu “giữ gìn bản sắc”. Khi một cụ bà 82 tuổi vẫn ngồi giữa vỉa hè, đếm từng món từ 2.000–5.000 đồng, nghĩa là xã hội đang dựa vào lao động cao tuổi để lấp khoảng trống an sinh nào đó. Khách quen yêu thương, nhưng cũng khó tránh câu hỏi: bao lâu nữa chúng ta mới dám để những người như bà được nghỉ ngơi đúng nghĩa?
Cụ Nguyễn Thị Đoan và hành trình 14km mỗi ngày với xe buýt và bánh mì
Nếu bà Hương giữ một góc phố bằng quán cơm đếm, thì cụ Nguyễn Thị Đoan, 90 tuổi, lại là hình ảnh tiểu thương lâu năm rong ruổi khắp các khu đô thị với giỏ bánh mì trên tay. Khoảng 6 giờ sáng, cụ rời căn nhà nhỏ ở thôn Tự Khoát, tự ra điểm xe buýt, đi gần 14km lên GO Thăng Long lấy bánh, rồi di chuyển tới những nơi đông người như khu Linh Đàm, phố Đại Từ để bán. Ở tuổi 90, đôi chân thường xuyên đau, bước đi chậm chạp, nhưng cụ vẫn kiên trì, mỗi chuyến xe buýt là một hành trình tiêu tốn nhiều sức lực.
Thu nhập từ bánh mì không nhiều: “ngày nào may mắn thì được khoảng 100 nghìn đồng, có hôm chỉ vài chục nghìn”, cụ kể. Cụ sống một mình, con cái đã mất, cháu ngoại ở Huế, nên lựa chọn tiếp tục lao động để tự lo cuộc sống và hương khói cho người thân. Ở đây, ẩm thực bình dân không chỉ là sản phẩm bán ra mà là sợi dây cuối cùng giúp một người già neo mình với xã hội. Sự bền bỉ của cụ Đoan nhắc chúng ta rằng phía sau những chiếc bánh mì là cả một đời “phiên chợ” bắt đầu từ khi cụ mới 8 tuổi, theo mẹ đi nhặt cau, bán gừng, bán nghệ ngoài chợ Hà Đông.
Những quán ăn bình dân và trách nhiệm của cả cộng đồng
Những quán ăn đường phố bình dân như quán cơm đếm Hà Nội hay giỏ bánh mì của cụ Đoan đang trở thành điểm tìm kiếm quen thuộc của nhiều thế hệ khách hàng: từ trẻ em, sinh viên đến người trung niên đã lập gia đình. Nhiều bạn trẻ tìm đến để “ăn lại vị cơm nhà”, những người lao động chọn đây như lựa chọn mặc định cho bữa trưa vì hợp túi tiền và gần gũi. Trong một Hà Nội đầy nhà hàng hiện đại, những tiểu thương lâu năm này giữ vai trò cân bằng: họ mang đến chỗ dựa ẩm thực bình dân, bền bỉ vượt qua biến động giá cả và mặt bằng.
Nhưng nếu chỉ dừng ở việc ngưỡng mộ các cụ bà bán cơm đường phố hay bánh mì rong, chúng ta đã bỏ lỡ câu hỏi quan trọng: làm sao để những người đã cống hiến cả đời cho chợ búa, phố xá không phải mưu sinh đến tận 80–90 tuổi mới dừng lại? Câu trả lời không thể chỉ là vài bài báo xúc động. Nó phải là những chính sách an sinh tốt hơn, là sự ưu tiên cho ẩm thực bình dân trong quy hoạch đô thị, và là lựa chọn của mỗi người khi đứng trước hai bữa trưa: một suất cơm công nghiệp và một tô cơm đếm giữ giá 18.000–25.000 đồng suốt nhiều năm. Chúng ta chọn gì, đồng nghĩa với việc muốn giữ lại đô thị kiểu nào.
