Mini Fab Lab tại Đại học Việt Nhật: bước đi mang tính chiến lược, không chỉ mang tính biểu tượng
Việc Việt Nam đề xuất cùng Nhật Bản xây dựng trung tâm sản xuất chip thử nghiệm Mini Fab Lab tại Trường đại học Việt Nhật là sáng kiến hợp tác bán dẫn Việt Nam Nhật Bản nhằm đồng thời nâng năng lực bán dẫn nội địa, gắn đào tạo với thực nghiệm và đặt nền cho chuỗi cung ứng công nghệ độc lập. Đây không phải một công trình mang tính phong trào, mà là lời khẳng định rằng nếu muốn đi xa trong bán dẫn, Việt Nam phải bắt đầu từ năng lực thiết kế, chế tạo thử và đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược ngay trong trường đại học. Tại Tokyo ngày 2/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã trực tiếp nêu đề xuất xây dựng trung tâm nghiên cứu và sản xuất chip quy mô thử nghiệm tại Đại học Việt Nhật khi làm việc với Bộ trưởng MEXT Seki Yoshihiro và Bộ trưởng MIC Fujii Hisayuki. Đề xuất nhắm thẳng vào khoảng trống lớn nhất hiện nay: sinh viên, nghiên cứu sinh bán dẫn gần như chỉ được học lý thuyết, rất ít cơ hội tiếp cận dây chuyền sản xuất chip thử nghiệm.
Từ Mini Fab Lab đến chuỗi cung ứng bán dẫn độc lập: lợi ích lớn hơn một phòng thí nghiệm
Mini Fab Lab về bán dẫn, nếu được triển khai đúng, là mắt xích đầu tiên để Việt Nam hình thành một chuỗi cung ứng bán dẫn có mức độ tự chủ cao hơn. Trung tâm sản xuất chip thử nghiệm ở quy mô nhỏ vẫn đủ sức giải quyết khoảng trống giữa đào tạo lý thuyết, thực hành và sản xuất thử, giúp kỹ sư trẻ hiểu từ thiết kế mạch đến quy trình chế tạo, kiểm thử và đóng gói chip. Đây chính là bước chuẩn bị bắt buộc nếu Việt Nam muốn tham gia sâu hơn vào bản đồ bán dẫn khu vực thay vì chỉ làm gia công đơn giản. Điểm đáng chú ý là Việt Nam sẵn sàng bố trí vốn đối ứng để cùng Nhật Bản đầu tư trung tâm này. Điều đó cho thấy Nhà nước đã nhìn nhận bán dẫn là hạ tầng công nghệ, chứ không chỉ là ngành "hot" nhất thời. Chương trình Nexus – sáng kiến hợp tác chiến lược trong công nghệ bán dẫn và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao – cũng đang được đề nghị rà soát, hoàn thiện quy chế phối hợp và mở rộng phạm vi. "Nhật Bản đã hỗ trợ đào tạo hàng chục nghìn tiến sĩ và nhân lực trình độ cao". Nếu Việt Nam biết tận dụng, Mini Fab Lab có thể trở thành nơi kết nối lớp nhân lực này với doanh nghiệp và hệ thống nghiên cứu trong nước.
Ưu tiên AI tiếng Việt: xây nền tảng công nghệ phục vụ chính người Việt
Song song với bán dẫn, hai nước đặt trọng tâm hợp tác vào phát triển các mô hình AI phản ánh ngôn ngữ, văn hóa Việt Nam, bao gồm AI tiếng Việt và các mô hình nền tảng chuyên ngành. Đây là ưu tiên hoàn toàn hợp lý: nếu bỏ qua tiếng Việt trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, Việt Nam sẽ phụ thuộc vào nền tảng ngoại, khó phát triển ứng dụng địa phương từ chính dữ liệu và nhu cầu của mình. Trong cuộc làm việc với Bộ trưởng MIC Fujii Hisayuki, hai bên bàn sâu về hợp tác AI, hạ tầng số và đào tạo nhân lực, dựa trên Bản ghi nhớ về công nghệ thông tin, truyền thông và chuyển đổi số đã ký ngày 2/5/2026. Phía Nhật Bản đề xuất tăng cường trao đổi giữa khu vực công và tư nhân về an toàn AI, phát triển AI chuyên biệt theo từng lĩnh vực (vertical AI), xây dựng dữ liệu tiếng Việt và đào tạo nguồn nhân lực. Phía Việt Nam thậm chí muốn nâng tầm thành sáng kiến lớn về đào tạo nhân lực AI, theo mô hình từng đào tạo 500 tiến sĩ bán dẫn. Nếu được thiết kế kỹ, chương trình này sẽ tạo lớp chuyên gia có khả năng thiết kế, kiểm định, quản trị mô hình AI tiếng Việt thay vì chỉ đóng vai người dùng.
Đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược: thành công hay thất bại sẽ quyết định cả hợp tác
Tâm điểm của hợp tác bán dẫn Việt Nam Nhật Bản không nằm ở số phòng thí nghiệm hay bản ghi nhớ, mà ở chất lượng nhân lực công nghệ chiến lược mà hai bên tạo ra. Việt Nam đề nghị Nhật Bản tiếp tục cấp học bổng thạc sĩ, tiến sĩ trong các ngành công nghệ chiến lược, mở rộng tiếp nhận sinh viên, nghiên cứu sinh và giao lưu giữa các nhóm nghiên cứu. Chương trình Nexus đã nhận 16 đề xuất nhiệm vụ trong năm 2026 và lựa chọn được 6 nhiệm vụ phù hợp với mối quan tâm chung. Con số này cho thấy bức tranh hợp tác đang chuyển từ khai mở sang giai đoạn chọn lọc, đi vào chiều sâu. Nhật Bản đồng ý tiếp tục thúc đẩy tiếp nhận nhân lực Việt Nam và giới thiệu thêm các chương trình của Hội Thúc đẩy Khoa học Nhật Bản, từ hợp tác nghiên cứu đến tiếp nhận ngắn hạn nghiên cứu sinh và nhà khoa học từ châu Á, châu Phi. Hiện khoảng 1.200 nhân lực chất lượng cao của Việt Nam – gồm tiến sĩ, giảng viên và kỹ sư – đang làm việc tại Nhật Bản. Nếu không có chiến lược kết nối họ với các dự án trong nước, Việt Nam sẽ đánh mất lợi thế hiếm có: đội ngũ hiểu cả công nghệ tiên tiến lẫn nhu cầu phát triển nội địa.
Từ AI đến 5G, lượng tử, y tế: hợp tác đa tầng nhưng cần một trục chiến lược chung
Điểm tích cực là hai nước không giới hạn hợp tác vào bán dẫn hay AI, mà mở rộng sang công nghệ lượng tử, 5G, Open RAN, trung tâm dữ liệu và y tế, trong đó có khả năng phối hợp với Cơ quan Nghiên cứu và Phát triển Y tế Nhật Bản (AMED). Đây là những mảng hạ tầng số và khoa học đời sống sẽ quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của khu vực. Tuy nhiên, nếu không có một trục chiến lược chung xoay quanh đào tạo, nghiên cứu và chính sách, hợp tác dễ rơi vào cảnh mỗi nơi một dự án, khó tạo sức bật hệ thống. Hai bên đã thống nhất thành lập các nhóm làm việc chuyên môn để cụ thể hóa hợp tác trong trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử và y tế. Cuộc họp tiếp theo của nhóm công tác chung dự kiến tổ chức tại Việt Nam vào cuối tháng 10 để trao đổi chính sách và pháp luật về thông tin, truyền thông, và một phiên họp khác trong Tuần lễ Số tại Hạ Long đầu tháng 11/2026 sẽ bàn về nội dung, lộ trình triển khai các sáng kiến mới. Nếu các nhóm này gắn kết Mini Fab Lab, chương trình Nexus và sáng kiến AI tiếng Việt vào một khung chính sách thống nhất, hợp tác đa tầng sẽ có cơ hội biến thành hệ sinh thái công nghệ chung, thay vì chỉ là danh sách dự án.
