Bạo lực có thể bắt đầu từ một câu nói
Bạo lực học đường là những hành vi gây tổn thương về thể chất hoặc tinh thần giữa học sinh, có thể khởi đầu từ trêu chọc, cô lập hay xúc phạm và leo thang khi xung đột không được xử lý an toàn. Vì vậy, phòng chống bắt nạt không thể chỉ chờ đến lúc có va chạm thể chất mới bắt đầu. Một lời giễu cợt về ngoại hình, bình luận ác ý trên mạng hoặc việc gạt bạn khỏi nhóm có thể khiến người bị nhắm tới thấy bị coi thường và đơn độc. Người nói đôi khi xem đó là trò đùa, nhưng ý định ấy không xóa đi tác động đối với người nghe. Khi tổn thương bị bỏ qua, bất đồng nhỏ có thể chuyển thành xúc phạm, cô lập hoặc xung đột nghiêm trọng hơn.
Nguy cơ càng đáng lưu ý ở tuổi vị thành niên: cảm xúc có thể thay đổi mạnh, trong khi khả năng cân nhắc hậu quả và điều chỉnh phản ứng vẫn đang phát triển. Bởi thế, yêu cầu học sinh “đừng đánh nhau” là chưa đủ nếu các em chưa được chỉ dẫn cách dừng lại, diễn đạt sự tức giận và xử lý bất đồng mà không hạ thấp người khác.
Dạy cách bất đồng mà không làm tổn thương
Tôn trọng khác biệt không có nghĩa là mọi học sinh phải đồng ý với nhau; đó là khả năng nêu ý kiến mà không công kích con người. Đây là kỹ năng cần được tập trong các tình huống đời thường, thay vì chỉ nhắc đến trong một buổi tuyên truyền. Khi nhóm làm bài không thống nhất, giáo viên có thể yêu cầu từng em trình bày quan điểm, nghe bạn nói hết ý rồi cùng tìm phương án. Khi góp ý, hãy nói về hành vi cụ thể thay vì gắn nhãn hay chế giễu cá nhân. Nếu người nghe cho biết câu đùa khiến mình khó chịu, phản ứng phù hợp là dừng lại, không tiếp tục biện minh rằng “chỉ đùa thôi”.
Giáo viên có thể tổ chức thảo luận tình huống, đóng vai cách đáp lại khi bị trêu chọc và phân tích trách nhiệm của người chứng kiến. Một lớp học chỉ nói về sự tôn trọng nhưng vẫn chế giễu học sinh trả lời sai hoặc phớt lờ lời phản ánh thì chưa phải môi trường an toàn.
Nhận diện cảm xúc trước khi hành động
Năng lực cảm xúc - xã hội (SEL) giúp học sinh hiểu bản thân, quản lý cảm xúc, thấu hiểu người khác, xây dựng quan hệ tích cực và đưa ra quyết định có trách nhiệm. Trong thực tế, điều đó có thể bắt đầu bằng việc nhận ra mình đang xấu hổ, tức giận hay bị đe dọa; gọi tên cảm xúc; tạm dừng trước khi phản ứng; rồi nói rõ vấn đề hoặc tìm người hỗ trợ. Những kỹ năng ứng xử ấy không phủ nhận cảm xúc của trẻ mà giúp các em lựa chọn hành động ít gây tổn thương hơn.
Nghiên cứu của GS.TS Huỳnh Văn Sơn và Nguyễn Thị Tứ công bố năm 2019 khảo sát 140 giáo viên tại một số trường THCS ở TP.HCM về ứng dụng SEL. Trong nhóm được khảo sát, 48,57% giáo viên cho biết chỉ thỉnh thoảng áp dụng mô hình, còn 19,28% hiếm khi thực hiện; 77,14% nêu thiếu thời gian là khó khăn. Đây là kết quả ở phạm vi các trường được khảo sát, không đại diện cho toàn bộ giáo viên. Số liệu gợi ý rằng muốn SEL đi vào lớp học, giáo viên cần được hỗ trợ để biến khái niệm thành hoạt động thường xuyên, phù hợp với tình huống thực tế.
Gia đình và nhà trường cùng giữ môi trường an toàn
Không thể giao toàn bộ trách nhiệm phòng ngừa cho học sinh, nhất là khi các em bị đe dọa hoặc cô lập. Trẻ cần biết tìm đến cha mẹ, giáo viên hay người lớn đáng tin cậy; người chứng kiến cũng cần được hướng dẫn cách báo tin và hỗ trợ bạn mà không tự đặt mình vào nguy hiểm. Im lặng vì sợ bị trả đũa là dấu hiệu người lớn cần lưu tâm, không phải lý do để yêu cầu học sinh tự giải quyết.
Phụ huynh, giáo viên chủ nhiệm, nhân viên tư vấn và cán bộ quản lý cần phối hợp phát hiện dấu hiệu sớm, thay vì xử lý riêng lẻ hoặc chờ sự việc nghiêm trọng mới can thiệp. Nhà trường phải bảo vệ học sinh bị hại, ngăn hành vi tái diễn và yêu cầu người gây tổn thương chịu trách nhiệm; thấu cảm không đồng nghĩa với ép nạn nhân tha thứ. Bước tiếp theo cần là sinh hoạt chuyên môn để giáo viên cùng phân tích tình huống, rèn cách xử lý, đồng thời theo dõi chuyển biến và duy trì quy trình bảo vệ rõ ràng.
Kết luận, ngăn bạo lực học đường từ gốc đòi hỏi nhiều hơn nội quy và lời nhắc nhở: trẻ cần được dạy tôn trọng khác biệt, nhận diện cảm xúc và bất đồng mà không làm tổn thương nhau. Khi gia đình và nhà trường cùng tạo nơi an toàn để lên tiếng, những dấu hiệu nhỏ có cơ hội được giải quyết trước khi thành bắt nạt.
