Bảo tàng Hà Nội chọn con đường trải nghiệm cho di sản
Chương trình “Âm nhạc và Di sản” tại Bảo tàng Hà Nội là hoạt động đưa các loại hình sân khấu truyền thống như Chèo, Tuồng và Ca trù đến gần công chúng đô thị thông qua không gian biểu diễn mở, tương tác trực tiếp, nơi khán giả vừa xem, vừa tham gia và “chạm” vào di sản văn hóa ngay trong đời sống đương đại. Điểm đáng nói là Bảo tàng Hà Nội không coi di sản như hiện vật bất động sau tủ kính. Trong khuôn khổ Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II với chủ đề “Hà Nội – Dòng chảy di sản”, sân khấu cộng đồng được dựng ngay trong khuôn viên bảo tàng, để các câu lạc bộ Chèo Tuồng Ca trù từ cơ sở mang nguyên khí làng xã vào không gian trưng bày hiện đại. Theo bà Lê Thị Anh Mai, Hà Nội hiện lưu giữ gần 1.800 di sản văn hóa phi vật thể – niềm tự hào đi cùng thách thức về bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống hôm nay.
Sân khấu mở: khán giả không chỉ xem mà còn nhập vai
Thay vì những buổi giới thiệu khô cứng, “Âm nhạc và Di sản” chủ ý thiết kế không gian theo hướng mở, kết hợp trình diễn và trải nghiệm. Công chúng được xem các trích đoạn tiêu biểu của sân khấu truyền thống – từ Chèo, Tuồng đến Ca trù – nhưng quan trọng hơn, họ có thể bước lên “sàn diễn” để thử vai, thử trang phục, thử nhạc cụ. Tại sân khấu cộng đồng của Bảo tàng Hà Nội, các nhóm nghệ nhân không chỉ biểu diễn mà còn kể những câu chuyện lịch sử, văn hóa bằng lối mộc mạc, gần gũi; khán giả đến để nghe, để cảm và để tự đặt câu hỏi về di sản đang ở rất gần mình. Chính sự phá bỏ khoảng cách sân khấu – khán phòng này khiến Chèo Tuồng Ca trù thôi “khó hiểu”, trở thành một trải nghiệm cảm xúc, trực quan thay vì tri thức hàn lâm dành cho số ít.
Trao vai chính cho cộng đồng di sản
Điểm mạnh nhất của chương trình là cách tổ chức lấy cộng đồng làm trung tâm. Sáu câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống tiêu biểu của Hà Nội đại diện cho ba loại hình Chèo, Tuồng, Ca trù đã được mời về bảo tàng, nhưng họ không chỉ “phục vụ” khán giả; họ thực hành di sản như vẫn làm ở làng quê, cho thấy đời sống sân khấu truyền thống còn rất đáng kể ở cơ sở. Những nghệ nhân là người giữ làn điệu, kỹ thuật biểu diễn, kinh nghiệm sân khấu, đồng thời là thầy truyền nghề cho lớp trẻ tại địa phương. Khi Festival Thăng Long Hà Nội chọn cách để cộng đồng trở thành “diễn viên chính” và công chúng là người trực tiếp khám phá, tương tác di sản, trách nhiệm bảo tồn không còn là việc riêng của cơ quan quản lý mà là câu chuyện chung của cả thành phố. Đây là lựa chọn đúng nếu Hà Nội muốn di sản văn hóa phi vật thể tồn tại trong đời sống, chứ không chỉ trên danh mục hay hồ sơ.
Từ di sản trong tủ kính đến chất liệu của đời sống hiện đại
“Âm nhạc và Di sản” cho thấy một điều: muốn sân khấu truyền thống sống được giữa đô thị đa màn hình, hãy để nó bước ra khỏi không gian trưng bày, trở thành hoạt động thường nhật, nơi người trẻ có thể đến xem, nhập vai, học hát, học múa ngay khi họ tò mò. Di sản văn hóa không thể bảo tồn bằng khoảng cách; nó chỉ được bảo tồn bằng sự gắn bó và nhu cầu sử dụng trong đời sống. Tất nhiên, chương trình mới là bước khởi đầu. Niềm tự hào về gần 1.800 di sản văn hóa phi vật thể đi cùng áp lực làm sao để những hoạt động kiểu Festival Thăng Long Hà Nội không dừng lại ở vài ngày lễ hội. Nếu Bảo tàng Hà Nội tiếp tục kiên trì mô hình sân khấu mở, trao quyền cho cộng đồng, Chèo Tuồng Ca trù hoàn toàn có thể trở thành “ngôn ngữ thứ hai” của thành phố – một thứ ngôn ngữ không chỉ để ghi danh mà để sống, để vui và để kể những câu chuyện mới.
