Âm nhạc và Di sản: khi bảo tàng trở thành sân khấu sống
“Âm nhạc và Di sản” là chương trình âm nhạc truyền thống do bảo tàng Hà Nội tổ chức, biến không gian trưng bày thành sân khấu mở, nơi công chúng trực tiếp tiếp xúc, tương tác và trải nghiệm các loại hình Chèo, Tuồng, Ca trù như một phần sống động của di sản văn hóa Việt trong đời sống hôm nay, thay vì những hiện vật tĩnh trong tủ kính. Chương trình thuộc khuôn khổ lễ hội Thăng Long – Hà Nội lần thứ 2 với chủ đề “Hà Nội – Dòng chảy di sản”, do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội phối hợp với bảo tàng tổ chức. Điểm đáng nói không phải ở số lượng tiết mục, mà ở tư duy dám mở cửa kho di sản để công chúng chạm tay vào, thay vì chỉ được nhìn từ xa. Đó là lựa chọn mang tính quan điểm: di sản chỉ sống khi được cộng đồng sử dụng.
Sáu câu lạc bộ, ba loại hình: chiến lược đưa sân khấu về với cộng đồng
Thay vì mời một đoàn nghệ thuật trung ương, bảo tàng Hà Nội gọi tên sáu câu lạc bộ nghệ thuật dân gian đang hoạt động ở cơ sở, đại diện cho Chèo, Tuồng, Ca trù Phúc Thịnh, Dương Cốc, Lỗ Khê, Đồng Bằng, Đông Anh, Lương Quy. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: trao sân khấu cho những người đang gìn giữ di sản ngay tại làng xã, nơi các làn điệu vẫn được truyền dạy hằng ngày. Theo bà Lê Thị Anh Mai, Hà Nội hiện lưu giữ gần 1.800 di sản văn hóa phi vật thể, vừa là niềm tự hào, vừa là thách thức bảo tồn, truyền dạy và phát huy trong đời sống đương đại. Câu trả lời ở đây là đưa các nghệ nhân, câu lạc bộ thành "chủ thể", cho họ lên tiếng, lên sân khấu, thay vì để di sản nằm trên danh mục giấy tờ.
Không gian mở: khán giả chạm vào Chèo, Tuồng, Ca trù bằng tay và bằng cảm xúc
Điểm mạnh nhất của chương trình “Âm nhạc và Di sản” là thiết kế không gian mở: kết hợp biểu diễn với hoạt động trải nghiệm trực tiếp. Khán giả không chỉ xem các trích đoạn như Quan Âm Thị Kính, Tấm Cám, Ngọn lửa Hồng Sơn, Trung Nữ Vương phất cờ, Ngô Quyền lập đô, cùng những bài Ca trù cổ, mà còn được thử hóa trang, mặc trang phục, sờ vào trang phục, đạo cụ, nhạc cụ, quan sát nghệ nhân kẻ mắt, vẽ râu, nghe kể về lịch sử, lối hát, lối diễn. Cách tiếp cận này phá vỡ khoảng cách “sân khấu – khán phòng”, giúp người trẻ vốn xa lạ với Chèo Tuồng Ca trù hiểu rằng đó không phải nghệ thuật cổ lỗ, mà là kho câu chuyện, nhân vật, đạo lý, thẩm mỹ rất gần với đời sống. Di sản ở đây không thiêng hóa, mà được "giải thiêng" để trở thành chất liệu cảm xúc chung.
Di sản là trách nhiệm chung: từ bảo tàng đến du lịch và đời sống người dân
Phát biểu tại chương trình, bà Lê Thị Anh Mai nhấn mạnh việc thực hành, biểu diễn di sản tạo không gian để cộng đồng trực tiếp gìn giữ, truyền dạy và lan tỏa di sản, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm, gắn với phát triển du lịch và cải thiện đời sống các cộng đồng nắm giữ di sản. Đây là quan điểm đáng khen: bảo tồn không chỉ là lưu kho, mà phải là tạo thêm thu nhập, thêm cơ hội cho nghệ nhân, câu lạc bộ. Tuy vậy, chính bà cũng thừa nhận, với số lượng di sản lớn, bài toán bảo tồn trong đời sống hiện đại là thách thức không nhỏ. Chuỗi hoạt động tại bảo tàng – từ “Âm nhạc và Di sản” đến chương trình nghệ thuật đương đại “Kết nối Di sản – Kiến tạo Tương lai” và đêm “Nguồn cội Di sản” tiếp theo – cho thấy một lộ trình: dùng sân khấu, đối thoại và trải nghiệm để biến di sản văn hóa Việt thành nguồn lực mềm cho du lịch, giáo dục, sáng tạo.
Khi thế hệ trẻ bước vào dòng chảy di sản
Mục tiêu sâu xa của bảo tàng Hà Nội trong chương trình này là kéo người trẻ vào cuộc đối thoại với di sản. Qua hình thức diễu hành nghệ thuật trong khuôn viên bảo tàng, âm thanh trống, phách, tiếng hát vang lên giữa không gian hiện đại, sân khấu truyền thống không còn là thứ "dành cho người già". Các bạn trẻ có thể thử hóa thành đào nương Ca trù, kép Chèo, kép Tuồng, được nghệ nhân chỉ từng nhịp phách, từng làn điệu. Chính sự thân mật, gần gũi này làm hẹp lại khoảng cách thẩm mỹ giữa khán giả trẻ và sân khấu cổ. Đây là hướng đi đúng: muốn Chèo Tuồng Ca trù sống tiếp, phải để người trẻ cảm thấy có thể "chơi" được, hiểu được, yêu được. Bảo tàng Hà Nội đã chọn đứng ở tuyến đầu của sự chuyển hóa ấy, biến mình từ nơi lưu trữ thành nơi kích hoạt di sản.
