Xuất xứ trong nước lần đầu có khuôn khổ riêng
Xuất xứ hàng hóa là căn cứ xác định nơi một sản phẩm được sản xuất theo các tiêu chí pháp lý, chứ không chỉ là địa điểm đóng gói hay gắn nhãn. Nghị định 384/2026/NĐ-CP thiết lập lần đầu một khuôn khổ riêng để xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
Đây là bước lấp khoảng trống đáng kể: trước đó, quy định xuất xứ tập trung nhiều vào hàng xuất nhập khẩu và ưu đãi thuế theo các hiệp định thương mại, trong khi doanh nghiệp chưa có bộ tiêu chí thống nhất để tự xác định, công bố xuất xứ cho hàng bán trong nước. Cục Xuất nhập khẩu thuộc Bộ Công Thương đã tổ chức hội nghị tại TP Hồ Chí Minh để đánh giá công tác quản lý và phổ biến quy định; hơn 150 doanh nghiệp cùng đại diện cơ quan quản lý, hiệp hội tham dự.
Điểm đáng chú ý không phải thêm một dòng trên nhãn, mà là yêu cầu biến tuyên bố “hàng Việt” thành điều có thể kiểm chứng. Nghị định nhằm tăng minh bạch và ngăn giả mạo xuất xứ, gian lận thương mại, chuyển tải bất hợp pháp. Với người mua, thông tin rõ ràng và có căn cứ giúp lựa chọn sản phẩm tốt hơn; hàng chỉ được đưa về để đóng gói, dán nhãn hoặc gia công đơn giản không vì thế tự động có xuất xứ Việt Nam.
Chứng minh bắt đầu từ nguyên liệu và từng công đoạn
Trọng tâm chuẩn bị của doanh nghiệp là truy xuất nguyên liệu theo từng sản phẩm, kết nối được nguồn cung với quy trình chế biến và hồ sơ chứng minh. Nhà sản xuất cần nắm thông tin đầu vào, nhà cung cấp, công đoạn sản xuất và, khi áp dụng tiêu chí hàm lượng giá trị Việt Nam, các dữ liệu chi phí liên quan. Nhà cung cấp, đơn vị gia công, lắp ráp và chủ thể thể hiện xuất xứ trên nhãn hoặc tài liệu cũng có trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác.
Với hàng công nghiệp sử dụng nguyên liệu hoặc linh kiện nhiều nguồn, Nghị định 384 cho phép xác định xuất xứ không thuần túy theo một trong hai tiêu chí: chuyển đổi mã HS ở cấp bốn số hoặc đạt hàm lượng giá trị Việt Nam tối thiểu 30%. Không thể chọn tiêu chí trên giấy rồi mới tìm cách hợp thức hóa dữ liệu: phân loại hàng hóa phải khớp với sản xuất thực tế, còn phép tính giá trị cần chứng từ và cách xác định trị giá phù hợp.
Hồ sơ nên được lập thành chuỗi đối chiếu gồm hóa đơn đầu vào, bảng kê nguyên vật liệu, thông tin nhà cung cấp, mô tả quy trình sản xuất, chứng từ chi phí và tài liệu xác nhận tiêu chí xuất xứ. Cách làm này giúp doanh nghiệp kiểm tra nhanh khi cần giải trình, đồng thời hạn chế rủi ro công bố thông tin mà không đủ căn cứ. Trách nhiệm không dừng ở nhà sản xuất cuối cùng: doanh nghiệp phân phối hay sở hữu nhãn hiệu cũng không được miễn trách nhiệm chỉ vì dựa vào thông tin của nhà cung cấp.
Đừng nhầm hoàn thiện sản phẩm với tạo xuất xứ
Nghị định phân biệt hoạt động tạo ra xuất xứ với những công đoạn đơn giản như đóng gói, thay bao bì, dán nhãn, phân loại hay lắp ráp đơn giản. Vì vậy, doanh nghiệp không nên suy luận rằng sản phẩm hoàn thiện tại một cơ sở trong nước thì đương nhiên được ghi xuất xứ Việt Nam. Cần đối chiếu quy trình thực tế, tiêu chí áp dụng cho từng mặt hàng và các yếu tố không được xem xét khi xác định xuất xứ.
Quy định cũng ghi nhận những hoạt động tạo giá trị tại Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ thông tin và công nghệ số, như nghiên cứu, phát triển, thiết kế, lập trình, số hóa, tự động hóa và kiểm thử gắn với quá trình tạo sản phẩm. Đây là tín hiệu đáng chú ý: thay vì tập trung vào khâu lắp ráp cuối, doanh nghiệp có thêm lý do để đầu tư năng lực kỹ thuật, thiết kế và phát triển sản phẩm. Giá trị sản xuất trong nước cần được thể hiện bằng công việc và hồ sơ cụ thể, không phải bằng cách đặt tên cho công đoạn.
Doanh nghiệp công nghiệp đã bắt đầu rà soát hồ sơ theo từng sản phẩm, liên kết dữ liệu nguyên liệu với công đoạn và kết quả xác định xuất xứ, đồng thời điều chỉnh quy trình và cân nhắc đầu tư vào khâu tạo giá trị tại Việt Nam. Đây là việc nên làm trước khi quy định có hiệu lực, không phải chờ tới lúc có yêu cầu kiểm tra mới gom chứng từ.
Thời gian chuẩn bị cần được dùng ngay
Từ nay đến ngày 1/1/2027, doanh nghiệp nên lập danh mục mặt hàng dự kiến công bố xuất xứ Việt Nam, xác định tiêu chí phù hợp cho từng sản phẩm và kiểm tra khả năng truy ngược từ thành phẩm về nguyên liệu, nhà cung cấp, công đoạn sản xuất. Các bộ phận mua hàng, sản xuất, kế toán và pháp chế cần dùng chung hệ thống dữ liệu; nếu mỗi khâu giữ chứng từ riêng, việc chứng minh sẽ chậm và dễ phát sinh khoảng trống.
Cục Xuất nhập khẩu cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo thông tư hướng dẫn để quy định khi ban hành phù hợp thực tiễn và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Điều đó có nghĩa doanh nghiệp cần theo dõi hướng dẫn tiếp theo, nhưng không nên trì hoãn việc rà soát nền tảng hồ sơ. Theo Nghị định, hàng hóa có nhãn thể hiện xuất xứ Việt Nam đúng quy định trước ngày hiệu lực được tiếp tục sử dụng nhãn đến khi hết hạn sử dụng.
Nghị định 384 sẽ khiến tuyên bố xuất xứ phải đi cùng bằng chứng xuyên suốt chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp chuẩn bị sớm có thể giảm rủi ro sai nhãn, củng cố niềm tin người mua và biến truy xuất nguyên liệu thành năng lực quản trị lâu dài. Chờ đến ngày quy định có hiệu lực mới tìm hồ sơ sẽ là lựa chọn tốn kém về thời gian và uy tín.
