Xuất xứ phải được chứng minh xuyên suốt
Xuất xứ hàng hóa là căn cứ xác định nơi hàng hóa được sản xuất hoặc trải qua quá trình tạo ra sản phẩm, dựa trên tiêu chí và hồ sơ có thể kiểm tra. Từ ngày 1/1/2027, Nghị định 384/2026/NĐ-CP đặt yêu cầu minh bạch này lên hàng hóa sản xuất, lưu thông trong nước, buộc doanh nghiệp nhìn xa hơn nhãn “Made in Vietnam”.
Cục Xuất nhập khẩu thuộc Bộ Công Thương vừa tổ chức hội nghị phổ biến quy định tại TP Hồ Chí Minh, với đại diện cơ quan quản lý, hiệp hội và hơn 150 doanh nghiệp tham dự. Động thái này cho thấy doanh nghiệp cần xem thời gian còn lại trước ngày hiệu lực là giai đoạn chuẩn bị, không phải chờ đến khi bị kiểm tra mới gom giấy tờ. Nghị định 384 thiết lập tiêu chí để doanh nghiệp công bố nguồn gốc và để cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát, qua đó hạn chế gian lận, giả mạo xuất xứ.
Hồ sơ phải theo được nguyên liệu và quy trình
Điểm thay đổi đáng chú ý là trách nhiệm chứng minh không dừng ở khâu hoàn thiện sản phẩm. Doanh nghiệp cần quản lý thông tin nguyên liệu, nhà cung cấp, quy trình sản xuất và chi phí để đối chiếu với tiêu chí xuất xứ. Điều đó đòi hỏi hồ sơ chứng minh xuất xứ phải nối được các mắt xích: nguyên liệu đến từ đâu, được đưa vào sản xuất thế nào và sản phẩm cuối cùng hình thành qua những công đoạn nào.
Hóa đơn, chứng từ nguyên liệu và tài liệu sản xuất cần được lưu trữ có hệ thống; đơn vị gia công, lắp ráp cũng phải cung cấp chứng từ liên quan. Nếu doanh nghiệp dựa vào dữ liệu nhà cung cấp, trách nhiệm bảo đảm thông tin công bố chính xác, trung thực vẫn thuộc về bên công bố. Vì thế, một bảng kê thiếu chứng từ hoặc hồ sơ rời rạc không phải lỗ hổng hành chính nhỏ: nó có thể khiến doanh nghiệp không chứng minh được tuyên bố xuất xứ của chính mình.
Đừng nhầm công đoạn đơn giản với xuất xứ Việt Nam
Đóng gói, dán nhãn, phân loại, lắp ráp hoặc kiểm tra đơn giản không đủ căn cứ để xác định hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Đây là cảnh báo trực tiếp với doanh nghiệp có chuỗi cung ứng nhiều khâu: công đoạn cuối diễn ra trong nước không tự động biến sản phẩm thành hàng Việt. Muốn công bố xuất xứ, doanh nghiệp phải đối chiếu quá trình thực tế với tiêu chí áp dụng, thay vì dựa vào nơi đóng gói hay nhãn hiệu.
Cũng cần phân biệt xuất xứ Việt Nam theo quy định cho hàng hóa lưu thông trong nước với quy tắc xuất xứ dùng để hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do; đáp ứng một mục đích không đồng nghĩa đáp ứng mục đích còn lại. Doanh nghiệp xuất khẩu vì vậy không nên dùng một bộ kết luận xuất xứ cho mọi tình huống. Rà soát riêng từng sản phẩm và thị trường sẽ giảm nguy cơ công bố sai hoặc áp dụng nhầm tiêu chí.
Chuẩn bị ngay, thay vì đợi hướng dẫn hoàn tất
Trước ngày 1/1/2027, doanh nghiệp nên lập danh mục sản phẩm, đối chiếu tiêu chí xuất xứ, rà soát nhà cung cấp và bổ sung chứng từ còn thiếu; đồng thời phân công rõ bộ phận chịu trách nhiệm quản lý hồ sơ. Đây là việc cần làm ngay cả khi hướng dẫn chi tiết đang tiếp tục được hoàn thiện. Cách chuẩn bị tốt nhất là kiểm tra thử xem một sản phẩm bất kỳ có thể được truy ngược từ thành phẩm về nguyên liệu và tài liệu sản xuất hay không.
Khung pháp lý riêng cho hàng hóa sản xuất, lưu thông trong nước bổ sung khoảng trống trước đây, khi chưa có quy định thống nhất để doanh nghiệp xác định và công bố xuất xứ Việt Nam. Bộ Công Thương cũng đang xây dựng dự thảo thay thế Nghị định 31/2018/NĐ-CP nhằm đồng bộ quy định trong nước với hoạt động xuất nhập khẩu; Cục Xuất nhập khẩu cho biết sẽ tiếp thu ý kiến để hoàn thiện dự thảo thông tư hướng dẫn. Tuy nhiên, chờ văn bản tiếp theo không phải lý do để trì hoãn việc sắp xếp hồ sơ. Minh bạch từ đầu sẽ bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và tạo nền tảng đáng tin cậy cho tuyên bố hàng Việt.
