Tín hiệu mới từ chuyến thăm và yêu cầu đổi tư duy "xuất được hàng"
Chuyển từ tư duy “xuất được hàng” sang tham gia sâu vào chuỗi giá trị Australia là quá trình doanh nghiệp Việt Nam tái định vị vai trò của mình, không coi Australia chỉ là thị trường tiêu thụ mà là đối tác sản xuất, công nghệ và đổi mới, nơi doanh nghiệp cùng tạo giá trị gia tăng chứ không chỉ xuất khẩu sản phẩm sơ chế. Quan điểm này trở nên cấp bách sau chuyến thăm cấp Nhà nước tới Australia của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, khi ông hội đàm với Thủ tướng Anthony Albanese ngày 11/8 và hai bên tái khẳng định nền tảng vững chắc của Đối tác Chiến lược Toàn diện được xây dựng hơn 50 năm qua. Tuyên bố chung của hai nhà lãnh đạo không dừng ở khẩu hiệu ngoại giao: họ thống nhất làm sâu sắc hợp tác từ chính trị, quốc phòng, kinh tế đến khoa học công nghệ, năng lượng, giáo dục và giao lưu nhân dân, đồng thời cam kết tăng cường sức chống chịu, thích ứng và phục hồi kinh tế song phương. Nếu chính sách đã dịch chuyển sang kiến tạo năng lực sản xuất chung, tiếp tục bám vào tư duy “bán được thêm vài lô hàng” đồng nghĩa doanh nghiệp Việt tự loại mình khỏi sân chơi mới.
Hợp tác kinh tế Việt-Úc: từ kim ngạch thương mại đến kiến tạo giá trị chung
Điểm đáng chú ý trong hợp tác kinh tế Việt-Úc hôm nay là trục hợp tác đang chuyển từ thương mại thuần túy sang xây dựng năng lực sản xuất chung. Tuyên bố chung về nâng cao sức chống chịu, thích ứng và phục hồi kinh tế đã chỉ rõ các trọng tâm: khoáng sản thiết yếu, chất bán dẫn, năng lượng sạch, nông nghiệp và các công nghệ mới nổi. Nghĩa là chuỗi giá trị Australia mở cửa không chỉ ở khâu tiêu thụ, mà ở cả thượng nguồn và trung nguồn – từ khai thác, chế biến sâu, công nghệ vật liệu, thiết bị năng lượng tới chế biến thực phẩm và logistics lạnh. Theo TS Hà Thị Cẩm Vân, ba nhóm lĩnh vực có tiềm năng tạo ra giá trị lớn chính là năng lượng và khoáng sản thiết yếu, công nghệ cao và các ngành công nghiệp tương lai, cùng nông nghiệp và công nghiệp chế biến thực phẩm. Nếu doanh nghiệp Việt Nam vẫn chỉ nhìn hợp tác kinh tế Việt-Úc như câu chuyện tăng kim ngạch xuất khẩu nông sản, dệt may, họ sẽ bỏ lỡ tầng giá trị cao hơn: thiết kế chuỗi cung ứng, sở hữu công nghệ và xây thương hiệu trên thị trường có sức mua cao nhưng tiêu chuẩn khắt khe như Australia.
Thâm nhập sâu chuỗi giá trị Australia: cơ hội đi kèm áp lực chuyển đổi
Muốn thâm nhập thị trường Australia theo chiều sâu, doanh nghiệp Việt buộc phải chấp nhận một sự thật: cạnh tranh bằng giá thấp đã hết thời. Australia là thị trường có sức mua cao nhưng đặt ra yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội; vì vậy chất lượng, thương hiệu, chứng nhận và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn sẽ trở thành yếu tố quyết định. Cơ hội chuỗi giá trị Australia nằm ở các mắt xích mà doanh nghiệp Việt có thể xây năng lực đặc thù: trong khoáng sản, không cần nhảy vào khai thác tại Australia mà có thể đầu tư vào chế biến, sản xuất linh kiện, vật liệu hoặc cung cấp dịch vụ công nghiệp. Trong năng lượng sạch, tiềm năng nằm ở chuỗi cung ứng thiết bị điện, hệ thống lưu trữ, linh kiện và dịch vụ kỹ thuật. Đây là những sân chơi đòi hỏi đổi mới công nghệ, chuẩn hóa quy trình và tư duy hợp tác dài hạn, thay vì bán một lô hàng rồi “đi tìm khách khác”.
Thay đổi cơ cấu sản phẩm và mô hình kinh doanh: điều kiện để bứt phá
Thâm nhập sâu vào chuỗi giá trị Australia không thể thực hiện nếu doanh nghiệp Việt tiếp tục bám vào cơ cấu sản phẩm sơ chế và mô hình kinh doanh gia công. Trong nông nghiệp, định hướng tất yếu là chuyển dịch sang sản phẩm chế biến sâu có thương hiệu và truy xuất nguồn gốc thay vì xuất khẩu nông sản sơ chế. Điều này kéo theo việc đầu tư vào công nghệ chế biến, bao bì, tiêu chuẩn an toàn, hệ thống truy xuất và xây câu chuyện thương hiệu phù hợp thị hiếu bản địa. Ở công nghệ cao, doanh nghiệp không thể chỉ “mua máy về sản xuất”; họ phải tham gia mạng lưới nghiên cứu, đào tạo nhân lực, kết nối với đại học và doanh nghiệp Australia để trở thành một phần của hệ sinh thái bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử. Các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, RCEP, AANZFTA chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp hiểu rõ quy tắc xuất xứ, ưu đãi và dùng chúng để tái cấu trúc chuỗi cung ứng của mình. Nói cách khác, mô hình “sản xuất trong nước – xuất hàng ra nước ngoài” phải nhường chỗ cho mô hình “thiết kế chuỗi giá trị khu vực – cùng đối tác sản xuất và chia sẻ lợi ích”.
Chiến lược thâm nhập thị trường theo chiều sâu cho doanh nghiệp nhỏ và vừa
Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa lo ngại rằng tham gia chuỗi giá trị Australia là cuộc chơi chỉ dành cho “ông lớn”. Thực tế, đây lại là nhóm có thể linh hoạt chuyển đổi nếu đi đúng đường. Một hướng đi khả thi là chủ động xây dựng quan hệ trực tiếp với các nhà nhập khẩu, nhà phân phối và doanh nghiệp đầu chuỗi của Australia, thay vì trông chờ vào những đoàn xúc tiến thương mại đông người nhưng tiếp xúc chung chung. TS Hà Thị Cẩm Vân nhấn mạnh nên chuyển từ xúc tiến thương mại theo chiều rộng sang hỗ trợ doanh nghiệp thâm nhập thị trường theo chiều sâu. Điều đó nghĩa là xác định rõ chuỗi cung ứng cụ thể của các doanh nghiệp đầu tàu Australia, sau đó tìm và “gom” những doanh nghiệp Việt Nam có khả năng trở thành nhà cung cấp phù hợp. Nếu cơ quan xúc tiến chỉ dừng ở việc tổ chức sự kiện giới thiệu hàng Việt, thành công sẽ đo bằng số lượng cuộc gặp. Nhưng nếu mục tiêu là kết nối theo chuỗi giá trị, thành công phải đo bằng số hợp đồng cung ứng dài hạn, số doanh nghiệp tham gia được vào khâu chế biến, thiết bị, dịch vụ kỹ thuật của đối tác. Chính sự thay đổi thước đo này sẽ ép cả hệ thống hỗ trợ và bản thân doanh nghiệp phải nghiêm túc với chiến lược chuỗi giá trị, thay vì hài lòng với vài đơn hàng thử nghiệm.
