An toàn số cần được học bằng tình huống thật
An toàn trên mạng là khả năng nhận biết rủi ro, bảo vệ thông tin cá nhân và lựa chọn cách ứng xử phù hợp khi sử dụng internet, nền tảng số và các công cụ trực tuyến. Muốn kỹ năng ấy thành phản xạ, học sinh cần được thực hành phán đoán chứ không chỉ nghe cảnh báo.
Hai hoạt động gần đây cho thấy trường học và chương trình cộng đồng có thể dạy kỹ năng này theo cách dễ tiếp cận hơn. Tại Nha Trang, một chương trình kết hợp tiểu phẩm ngắn với đố vui có thưởng, tái hiện những tình huống quen thuộc trên internet để người xem dễ hiểu, ghi nhớ và áp dụng kiến thức an toàn số. Còn tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi ở Nam Sách, buổi ngoại khóa về chuyển đổi số và phòng, chống tội phạm mạng đặt học sinh trước những lựa chọn cụ thể. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc thêm một buổi tuyên truyền, mà ở cách biến lời khuyên thành câu hỏi thực tế: có gì đáng ngờ, cần kiểm chứng ra sao, và lúc nào phải dừng lại?
Tiểu phẩm và đố vui đưa cảnh báo đến gần người xem
Trong chương trình ở Nha Trang, các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Khánh Hòa diễn tiểu phẩm “Hỏi… AI”. Những câu chuyện “Hỏi… AI”, “App Khánh Hòa-S” và “Này Quý Ròm, đừng chạy!” lồng ghép cách dùng trí tuệ nhân tạo để tìm thông tin, giải đáp câu hỏi, hỗ trợ việc thường ngày, cùng hướng dẫn tìm hiểu và sử dụng ứng dụng Khánh Hòa-S. Hình thức hài hước, gần gũi giúp thông điệp bớt giống một danh sách điều cấm.
Các tiểu phẩm cũng nhắc người xem kiểm tra độ tin cậy của thông tin, giữ kín dữ liệu cá nhân và thận trọng với chỉ dẫn chưa được xác minh. Đặc biệt, trước khi chuyển tiền, cần xác minh kỹ và cảnh giác với lừa đảo trực tuyến; đồng thời chịu trách nhiệm với nội dung đăng tải, chia sẻ trên mạng xã hội. Phần đố vui có thưởng tạo thêm cơ hội để người tham gia chủ động trả lời thay vì chỉ tiếp nhận thụ động. Chương trình dự kiến tiếp tục vào tối 25 tháng 10, phục vụ người dân và du khách tại Festival Công nghệ số tỉnh Khánh Hòa năm 2026.
Thành thạo điện thoại không đồng nghĩa với an toàn
Sáng 19 tháng 10, Trường THPT Mạc Đĩnh Chi ở Nam Sách phối hợp với Công ty TNHH Atlantic Group tổ chức buổi chuyên đề về chuyển đổi số và phòng, chống tội phạm mạng. Hoạt động nằm trong kế hoạch giáo dục năm học 2026–2027 của trường và được tổ chức hướng tới kỷ niệm 96 năm Ngày Phụ nữ Việt Nam. Bốn nội dung chính gồm nhận thức về chuyển đổi số, rủi ro với học sinh, kỹ năng an toàn số và cách ứng phó khi gặp sự cố.
Thông điệp quan trọng là biết thao tác nhanh trên điện thoại không đồng nghĩa với biết tự bảo vệ. Học sinh có thể sử dụng thiết bị thành thạo nhưng vẫn thiếu kinh nghiệm đánh giá lời mời, nhận ra dấu hiệu bất thường hay thoát khỏi áp lực tâm lý. Những ví dụ được đưa ra rất sát đời sống: bạn bè nhắn mượn tiền từ tài khoản quen, cuộc gọi dùng hình ảnh người thân để thúc giục chuyển tiền, hoặc thông báo học bổng yêu cầu giấy tờ kèm phí xác nhận. Cách đặt học sinh trước lựa chọn cụ thể khiến kỹ năng số học sinh gắn với việc kiểm tra, cân nhắc và tự quyết, thay vì chỉ đo bằng thời gian sử dụng thiết bị.
Dạy cách dừng lại, kiểm chứng và tìm người hỗ trợ
Các tình huống lừa đảo thường khai thác lòng tin, mong muốn kiếm thêm thu nhập hoặc nỗi sợ bị liên lụy. Một lời mời làm nhiệm vụ có thể bắt đầu bằng phần thưởng nhỏ để tạo tin tưởng, rồi thúc người tham gia nộp thêm tiền; kẻ giả danh cơ quan chức năng có thể yêu cầu giữ bí mật, không gọi cho gia đình và làm theo hướng dẫn qua điện thoại. Vì vậy, bài học hữu ích nhất không phải là ghi nhớ một danh sách thủ đoạn bất biến, mà là nhận ra yêu cầu bất thường: phải quyết định ngay, không được kể với ai, cung cấp mã xác minh hoặc chuyển tiền để chứng minh mình vô tội.
Học sinh được hướng dẫn ngừng trả lời yêu cầu đáng ngờ, xác minh qua kênh độc lập, lưu lại thông tin cần thiết và báo cho người đáng tin cậy. Nếu đã chuyển tiền, cần nhờ người lớn liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức, trình báo công an và giữ lại biên nhận cùng thông tin giao dịch. Với tình huống bị chế giễu hoặc đe dọa phát tán hình ảnh, các em được khuyên không lan truyền thêm, không đổ lỗi và tìm người lớn có trách nhiệm hỗ trợ. Đây cũng là nền tảng của việc bảo vệ trẻ trên mạng: để học sinh biết mình luôn có nơi an toàn để tìm đến.
Kết hợp tiểu phẩm, đố vui và thảo luận tình huống là hướng đi thuyết phục hơn những lời nhắc chung chung, bởi học sinh được tập nhận diện áp lực trước khi gặp sự cố thật. Buổi chuyên đề tại Mạc Đĩnh Chi khép lại với bộ tài liệu hướng dẫn an toàn số do diễn giả biên soạn và trao tặng cho nhà trường. Điều quan trọng hơn cả tài liệu là duy trì được một môi trường để các em dám hỏi, biết kiểm chứng và kịp tìm người lớn hỗ trợ.
