Bất đồng hạt nhân vẫn là nút thắt chính
Urani làm giàu là vật liệu hạt nhân được xử lý để tăng tỷ lệ đồng vị urani-235, phục vụ một số mục đích dân sự nhưng cũng có thể tạo năng lực cần thiết cho chế tạo vũ khí hạt nhân. Tranh cãi quanh hoạt động này một lần nữa trở thành trở ngại chính trong nỗ lực ngoại giao giữa Washington và Tehran. Iran khẳng định quyền làm giàu urani được Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân bảo đảm, còn Tổng thống Donald Trump yêu cầu nước này chấm dứt hoàn toàn hoạt động đó. Đây không chỉ là khác biệt về điều khoản: hai bên bất đồng về việc ai có quyền đặt điều kiện và bước nào đủ để chứng minh ý định hòa bình. Trong khi Washington muốn một cam kết có thể kiểm chứng rằng Tehran sẽ không khôi phục chương trình hạt nhân Iran, Tehran xem việc giữ vật liệu trong nước là lợi ích quốc gia. Khi mục tiêu tối thiểu của mỗi bên phủ định yêu cầu của bên kia, bàn đàm phán khó tiến xa.
Một thỏa thuận chưa đủ sức hóa giải nghi kỵ
Nỗ lực dàn xếp trước đó cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thiếu văn bản, mà ở cách mỗi bên hiểu những cam kết trong đó. Trong các cuộc đàm phán hồi tháng 6, Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ tập trung vào việc mở lại eo biển Hormuz và ngăn Iran mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, hai bên không đạt được thỏa thuận toàn diện trong thời hạn 60 ngày; bất đồng về cách diễn giải các điều khoản khiến tiến trình đổ vỡ. Washington được cho là muốn Iran chuyển một phần kho urani đã làm giàu ra nước ngoài, nhưng Mohsen Rezaei khẳng định không lượng vật liệu nào được rời khỏi Iran. Ông cũng nói đàm phán chưa thể bắt đầu nếu Mỹ không có bước đi xây dựng lòng tin. Đề xuất tối thiểu được nêu là pha loãng urani dưới sự giám sát của IAEA, nhưng chưa có dấu hiệu hai bên chấp nhận đây là điểm gặp nhau.
Phó Tổng thống JD Vance từng phát tín hiệu Washington có thể điều chỉnh lập trường, song Mỹ vẫn đòi hạn chế năng lực làm giàu và một bảo đảm dài hạn có thể kiểm chứng. Tehran, ngược lại, yêu cầu Mỹ dỡ phong tỏa hải quân, nới trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng; đổi lại, Iran cam kết mở lại Hormuz. Đây là một cuộc trao đổi có thể tạo lối ra, nhưng mỗi bên đều muốn đối phương nhượng bộ trước. Qatar và Pakistan đang làm trung gian, song vai trò của họ khó thay thế quyết định chính trị ở Washington và Tehran. Các tín hiệu ngoại giao mới vì thế mở cửa cho đối thoại, chứ chưa đủ bảo đảm đàm phán Mỹ Iran sẽ sớm có kết quả.
Nguy cơ quân sự tăng khi chưa có lối ra chính trị
Ngày 28/2, chính quyền Trump phát động chiến dịch quân sự tại Iran với lý do Tehran sắp sở hữu vũ khí hạt nhân và tạo ra mối đe dọa cấp bách. Gần tám tháng sau, Mỹ và Israel chưa đạt các mục tiêu chính trị; các cuộc tấn công khiến nhiều lãnh đạo cấp cao Iran thiệt mạng nhưng không làm chính quyền Tehran sụp đổ. Ngày 24/10, Trump nói sẽ sớm quyết định có tiếp tục hành động quân sự hay không. Lời cảnh báo ấy xuất hiện khi chiến sự chưa có lối ra chính trị rõ ràng, còn Tehran nói sẵn sàng trở lại đàm phán và mở eo biển Hormuz nếu Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân. Hai tín hiệu đối lập cho thấy xung đột Mỹ Iran vẫn có thể chuyển từ bế tắc sang một vòng giao tranh mới nếu các điều kiện ngừng chiến không được thống nhất.
Cái giá của bế tắc không chỉ nằm ở an ninh khu vực. Gần tám tháng sau khi xung đột bùng phát, chưa có thỏa thuận ngừng bắn lâu dài; khủng hoảng năng lượng đã lan rộng và Yemen trở thành địa bàn xung đột mới. Những nguy cơ nhằm vào hạ tầng năng lượng, liên lạc và nhân sự Mỹ có thể kéo thêm các nước vùng Vịnh vào cuộc, đồng thời gây sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu. Nguy cơ giao tranh tái diễn xuất hiện trước bầu cử Israel ngày 27/10 và bầu cử giữa kỳ Mỹ ngày 3/11. Trong hoàn cảnh ấy, nối lại chiến dịch có thể gia tăng áp lực nhưng không tự tạo ra thỏa thuận; kinh nghiệm các đợt giao tranh trước cho thấy sức mạnh quân sự chưa buộc được Tehran chấp nhận điều kiện mà họ đã bác bỏ.
Cửa ngoại giao còn mở, nhưng hẹp
Pakistan và Qatar từng làm trung gian cho thỏa thuận tạm thời hồi tháng 6 nhằm chấm dứt giao tranh, khôi phục hàng hải qua Hormuz và mở đường cho đàm phán về chương trình hạt nhân Iran. Ngày 20/10, Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir gặp Mohsen Rezaei tại Tehran; vài ngày sau, đại sứ Iran tại Pakistan công khai đề nghị nối lại đối thoại nếu Mỹ dỡ phong tỏa. Nhưng lời đề nghị này đi kèm các điều kiện về trừng phạt và tài sản bị phong tỏa, trong khi Washington đặt trọng tâm vào việc Iran không khôi phục năng lực hạt nhân. Trung gian có thể giúp hai bên duy trì liên lạc và tìm cách diễn đạt thỏa hiệp, nhưng khó xóa bỏ khoảng cách về chủ quyền, an ninh và trình tự nhượng bộ.
Kết luận đáng lo là ngoại giao vẫn tồn tại, nhưng đang bị đặt dưới bóng của lựa chọn quân sự. Muốn ngăn bế tắc kéo dài, hai bên cần một trình tự có đi có lại: bước kiểm chứng hạt nhân đủ sức đáp ứng quan ngại của Mỹ, song song với hành động cụ thể của Washington để xây dựng lòng tin và mở đường cho giảm căng thẳng. Nếu chỉ đòi đối phương nhượng bộ trước, tranh cãi về urani làm giàu sẽ tiếp tục khóa chặt đàm phán, còn nguy cơ xung đột tăng lên. Những tín hiệu từ Tehran là cơ hội để thử lại con đường ngoại giao, không phải bằng chứng rằng khủng hoảng đã được kiểm soát.
