Điều kiện của Tehran đặt ra một ngưỡng cao
Đàm phán Mỹ Iran là nỗ lực tìm cách chấm dứt xung đột bằng thỏa thuận về ngừng giao tranh, an ninh hàng hải, hồ sơ hạt nhân và các biện pháp kinh tế. Điểm mấu chốt hiện nay là Tehran muốn Washington đáp ứng một loạt yêu cầu trước khi nối lại thương lượng, khiến con đường ngoại giao phụ thuộc vào việc hai bên có thể thống nhất thứ tự thực hiện hay không. Ngày 27/10, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei nhấn mạnh Iran cần bảo vệ quyền lợi của người dân và điều Tehran gọi là “mặt trận kháng chiến” bằng việc thực hiện các điều kiện chấm dứt xung đột. Cùng thời điểm, ông cũng đề cao an ninh khu vực và việc kiểm soát eo biển Hormuz. Đây không phải tín hiệu nhượng bộ đơn phương: Tehran trình bày yêu cầu như điều kiện để mở lối cho thỏa thuận, còn Washington chưa được mô tả là đã chấp nhận chúng.
Theo đề xuất Iran đưa ra từ tháng trước, trong vòng 7 ngày Mỹ phải tìm cách chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon; giải phóng tài sản Iran bị đóng băng; miễn trừ trừng phạt đối với việc bán dầu và dỡ phong tỏa hải quân các cảng Iran. Đến ngày cuối, Iran sẽ mở eo biển Hormuz; sau đó, đàm phán toàn diện về chương trình hạt nhân dự kiến bắt đầu. Tehran từng để ngỏ rút lộ trình xuống 4-5 ngày. Quy mô yêu cầu cho thấy bất đồng không chỉ nằm ở việc ngừng bắn: Iran muốn các bước quân sự và kinh tế được xử lý trước khi bước vào thương lượng hạt nhân.
Các kênh hòa giải vẫn mở, nhưng chưa thay thế được thương lượng
Tehran tuyên bố vẫn để ngỏ giải pháp ngoại giao và duy trì liên lạc qua các bên trung gian, nhưng đồng thời nói sẽ nối lại đàm phán khi Mỹ đáp ứng điều kiện Iran đưa ra. Hai thông điệp ấy cùng tồn tại, song chúng chưa cho thấy hai bên đã ngồi vào bàn với một nền tảng chung. Ngay trước tuyên bố của ông Khamenei, đại diện Iran gặp quan chức cấp cao của Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan tại Tehran. Saudi Arabia nói cuộc gặp nhằm tìm các kênh đàm phán để ngăn leo thang quân sự trở lại; phía Iran xem đây có thể là bước đầu hướng tới cơ chế an ninh khu vực. Đây là hoạt động trung gian hòa giải đáng chú ý, nhưng hiện được mô tả là mở kênh và giảm nguy cơ leo thang, chưa phải cuộc đàm phán trực tiếp đã giải quyết các điều kiện của Tehran.
Các dấu hiệu khẩn cấp cũng làm nỗ lực ngoại giao thêm mong manh. Cuộc họp diễn ra trong bối cảnh có lo ngại Mỹ có thể mở chiến dịch quân sự mới sau bầu cử giữa kỳ ngày 3/11; Tehran tuyên bố sẽ đáp trả quyết liệt hơn nếu xung đột tái diễn. Trong khi đó, thông tin ngày 30/10 cho biết một phái đoàn đàm phán Qatar đã trở lại Tehran để thảo luận với giới chức Iran, còn các cuộc đàm phán Mỹ-Iran được dự kiến tổ chức tại Doha thay vì Istanbul. Việc địa điểm và kênh tiếp xúc được nhắc đến cho thấy có hoạt động chuẩn bị, nhưng chưa chứng minh Washington đã chấp thuận điều kiện tiên quyết mà Tehran nêu.
Khung ngừng bắn có điểm trao đổi, song còn nhiều khoảng trống
Khung ngừng bắn được truyền thông khu vực đưa tin có một logic trao đổi cụ thể hơn tuyên bố chính trị: Iran có thể chuyển lượng urani làm giàu ở cấp độ cao sang nước thứ ba hoặc pha loãng vật liệu; các bước về hạt nhân sẽ đi cùng biện pháp tương ứng của Mỹ nhằm nới trừng phạt, phong tỏa và hạn chế kinh tế. Đề xuất cũng nói Iran sẽ mở lại Hormuz cho hàng hải quốc tế trong vòng 7 ngày. Việc gắn nghĩa vụ hai bên có thể tạo cơ sở để thương lượng, nhưng chưa xóa được khác biệt về trình tự: yêu cầu Tehran mô tả là Mỹ phải hành động trước, trong khi dự thảo gợi ý các biện pháp có thể được thực hiện song hành.
Trung Quốc được nêu như một bên có thể bảo trợ việc thực thi và duy trì thỏa thuận tiềm năng, nhưng vai trò này vẫn chỉ là khả năng trong đề xuất. Thông tin hiện có không cho biết bên nào xây dựng khung, các bên liên quan đã nhận được văn bản hay chưa, hoặc kết quả thảo luận mới nhất ra sao. Khoảng cách giữa điều kiện công khai của Tehran và tiến trình được mô tả vì vậy vẫn đáng kể: một bên đặt ra gói yêu cầu cùng thời hạn, còn các kênh trung gian mới đang trao đổi về một phương án dự thảo. Chừng nào chưa có xác nhận về nội dung, trình tự và cam kết thực hiện, khung này là dấu hiệu thúc đẩy ngoại giao chứ chưa phải thỏa thuận.
Lối thoát có thật, nhưng chưa thành cam kết
Các điều kiện chấm dứt xung đột của Iran bao trùm ngừng giao tranh, tài sản bị đóng băng, trừng phạt, phong tỏa và Hormuz; khung dự thảo lại mở ra khả năng trao đổi đồng thời giữa hồ sơ hạt nhân và nới lỏng kinh tế. Những điểm này đủ để tạo chương trình nghị sự cho đàm phán Mỹ Iran, nhưng chưa đủ để khẳng định hai bên đã thu hẹp bất đồng. Các cuộc gặp khu vực, chuyến trở lại Tehran của phái đoàn Qatar và khả năng Trung Quốc bảo trợ cho thấy có nhiều cửa ngoại giao đang được thử nghiệm. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết của Tehran và việc chưa rõ ai xây dựng dự thảo, ai đã tiếp cận nó vẫn là những trở ngại căn bản. Kết luận thận trọng nhất là ngoại giao chưa bế tắc, nhưng khoảng cách từ tuyên bố đến một thỏa thuận có thể kiểm chứng vẫn còn lớn.
