Chiến lược dự trữ năng lượng: từ khung mục tiêu đến yêu cầu “thước đo” thực thi
Chiến lược dự trữ năng lượng là định hướng cấp quốc gia nhằm xác định quy mô, cơ cấu và cách thức hình thành các kho dự trữ dầu thô, sản phẩm dầu, khí, than và những dạng năng lượng mới, đi kèm thiết kế cơ chế vận hành, giám sát và tài chính để bảo đảm an ninh năng lượng bền vững trong dài hạn. Tâm điểm hiện nay là Dự thảo Chiến lược dự trữ năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đang được lấy ý kiến sau cuộc họp do Hội Dầu khí Việt Nam tổ chức ngày 21/8 với sự tham gia của nhiều chuyên gia dầu khí, năng lượng giàu kinh nghiệm. Vấn đề không còn là có hay không một chiến lược, mà là chiến lược đó có đủ “thước đo” để đi từ văn bản trên giấy đến kết quả cụ thể hay không.
Vì sao chỉ đặt mục tiêu là chưa đủ cho an ninh năng lượng Việt Nam?
Dự thảo chiến lược dự trữ năng lượng được đánh giá là cần thiết, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng Việt Nam trong bối cảnh mới. Nhưng nếu chỉ dừng ở những câu chữ kiểu “tăng cường dự trữ dầu khí”, “đa dạng hóa nguồn năng lượng dự trữ” mà thiếu mốc thời gian, trách nhiệm cụ thể, văn bản sẽ trở thành một bản tuyên ngôn thiện chí hơn là công cụ điều hành. Theo Dự thảo, Bộ Công Thương đã phối hợp các cơ quan liên quan xây dựng văn bản và đang lấy ý kiến trước khi trình Thủ tướng xem xét, phê duyệt. Điều còn thiếu là lộ trình chi tiết: từng năm hoặc từng giai đoạn sẽ hoàn thành bao nhiêu ngày dự trữ dầu thô, quy mô kho khí, than, năng lượng tái tạo ra sao, và ai chịu trách nhiệm nếu chậm tiến độ. Không có những “điểm kiểm tra” đo được, an ninh năng lượng khó thoát khỏi tình trạng bị động.
Khoảng trống lớn nhất: mốc thời gian, phân công trách nhiệm và phối hợp liên ngành
Chính các chuyên gia trong cuộc họp đã chỉ ra thẳng: vấn đề quan trọng nhất của chiến lược dự trữ năng lượng là tính khả thi. TS Nguyễn Quốc Thập đề nghị phần tổ chức thực hiện phải bổ sung các mốc tiến độ cụ thể cho từng bộ, ngành và tập đoàn; việc triển khai không thể chỉ dừng ở giao nhiệm vụ xây dựng, đề xuất phương án mà cần xác định rõ hạn hoàn thành, thời điểm phê duyệt và mốc triển khai để có cơ sở đánh giá kết quả. Đây là điểm then chốt trong thực hiện chính sách năng lượng: không có phân công, không có đồng hồ đếm ngược, thì cũng không có trách nhiệm chính trị. Bên cạnh đó, chiến lược đã được hình thành trên cơ sở Chính phủ ban hành Nghị quyết 328/NQ-CP để thực hiện Nghị quyết 70-NQ/TW về định hướng phát triển năng lượng, nhưng nếu thiếu cơ chế phối hợp liên ngành, nguy cơ “mạnh ai nấy làm” là rất rõ.
Từ dự trữ dầu khí đến năng lượng mới: phải có cơ chế tài chính và thước đo riêng
Chiến lược dự trữ năng lượng muốn đi vào đời sống phải bắt đầu từ những cấu phần cụ thể: dự trữ dầu khí, than, năng lượng tái tạo, sinh khối và hệ thống lưu trữ năng lượng. Các chuyên gia đề nghị rà soát cơ cấu nguồn dự trữ, trong đó chú trọng dầu thô, sản phẩm dầu, khí, than và các dạng năng lượng mới. Với năng lượng tái tạo và sinh khối, Dự thảo bị góp ý là mới chỉ nói ở mức định hướng, chưa làm rõ nhu cầu, quy mô và tỷ trọng dự trữ. Đây là thiếu sót lớn nếu Việt Nam muốn gắn chiến lược dự trữ với mục tiêu chuyển dịch năng lượng. Về phần dầu thô, đề xuất đáng chú ý là hoàn thiện cơ chế pháp lý để dầu thô khai thác trong nước trở thành một bộ phận của dự trữ chiến lược quốc gia, đồng thời nghiên cứu dự trữ nhiên liệu sinh học. Mỗi nguồn phải có “thước đo” riêng về sản lượng, chất lượng và vai trò trong an ninh năng lượng.
Chiến lược chỉ sống được khi có cơ chế tài chính và hợp tác quốc tế dài hạn
Điểm nghẽn nữa là cơ chế tài chính cho chiến lược dự trữ năng lượng. Yêu cầu doanh nghiệp tư nhân duy trì dự trữ bắt buộc mà không có cơ chế hỗ trợ tương xứng là cách nhanh nhất đẩy chính sách vào bế tắc: doanh nghiệp phải bỏ vốn mua hàng, đầu tư kho, duy trì tồn kho dài hạn, chịu thuế, phí, lãi suất, chi phí bảo quản, hao hụt và rủi ro tỷ giá. Các ý kiến tại cuộc họp vì thế nhấn mạnh cần sớm thiết kế các cơ chế tài chính, tín dụng, thuế, phí phù hợp để huy động nguồn lực xã hội, đồng thời bổ sung phụ lục làm rõ cơ sở, phương pháp tính toán kinh phí nhằm tăng minh bạch và khả năng đánh giá. Ở chiều dài hạn, đề xuất tăng cường hợp tác quốc tế trong phát triển hệ thống kho dự trữ, tận dụng vị trí địa lý, biển và đảo, cho thấy bài toán dự trữ dầu khí và năng lượng độc lập không thể giải theo tư duy nhiệm kỳ ngắn hạn.
